دوره 14، شماره 3 - ( 7-1405 )
جلد 14 شماره 3 صفحات 0-0 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Motahar R, Shokouhi Behandiid M S, Alizadeh R. (2026). Assessment of the Structure and Position of the Supreme Council of Urban Planning and Architecture of Iran for Needs Assessment and Feasibility of Legal Reforms. JRIA. 14(3),
URL: http://jria.iust.ac.ir/article-1-1884-fa.html
URL: http://jria.iust.ac.ir/article-1-1884-fa.html
مطهر رضا، شکوهی بیدهندی محمدصالح، علیزاده رضا.(1405). آسیب‌شناسی ساختار و جایگاه شورایعالی شهرسازی و معماری ایران به منظور نیازسنجی و امکان‌سنجی اصلاحات قانونی پژوهش‌هاي معماري اسلامي 14 (3)
1- گروه شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران.
2- دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.
2- دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.
چکیده: (19 مشاهده)
شورایعالی شهرسازی و معماری ایران به‌عنوان عالی‌ترین مرجع سیاست‌گذاری کالبدی، نقشی کلیدی در حکمرانی فضایی کشور ایفا می‌کند. با این حال، شواهد نشان می‌دهد که این نهاد پس از نیم قرن فعالیت، از جایگاه راهبردی خود فاصله گرفته و با چالش‌های مختلفی از «عالی بودن شورا» تا ضعف در ضمانت اجرایی مصوبات روبه‌روست. پژوهش حاضر با هدف آسیب‌شناسی ساختاری و جایگاه این شورا به منظور نیازسنجی و امکان‌سنجی اصلاحات قانونی انجام شده است. این پژوهش با رویکردی کیفی و با بهره‌گیری از روش‌های تحلیل اسنادی-حقوقی (قلمرو زمانی ۱۳۵۱ تا ۱۴۰۴)، تحلیل نهادی بر پایه مدل سه‌بعدی اسکات و مصاحبه‌های نیمه‌ساخت‌یافته با ۱۲ نفر از خبرگان و مدیران ارشد این حوزه انجام یافته است. یافته‌های پژوهش ۲۷ آسیب کلیدی شورایعالی را در چهار لایه شناسایی کرده است: ۱. مأموریتی: از جمله تضعیف مأموریت راهبردی، غرق شدن در جزئیات، رویکرد انفعالی و غفلت از شهرهای کوچک؛ ۲. ساختاری-نهادی: از جمله عدم توازن میان اختیارات و مسئولیت‌پذیری که موجب عدم شکل‌گیری چرخه فضیلت در عملکرد شورایعالی شده است (به‌گونه‌ای که شورا از اختیار تصمیم‌گیری برخوردار است، بدون آنکه مسئولیت متناسبی در قبال تحقق وظایف حاکمیتی، از جمله تأمین زمین در راستای اصل ۳۱ قانون اساسی و برنامه هفتم، داشته باشد)، تعارض منافع پنهان، موازی‌کاری با سایر شوراها و ابهام در جایگاه حقوقی نسبت به کمیسیون‌های ماده پنج؛ ۳. فرآیندی: از جمله فقدان بازوی نظارتی مقتدر، ضعف داده‌های یکپارچه و کندی ناشی از دیجیتالی‌سازی ناکافی؛ ۴. حکمرانی و مردمی‌سازی: از جمله تمرکزگرایی افراطی، بیگانگی با نهادهای محلی، شفافیت ناکافی و غفلت از ظرفیت نخبگان دانشگاهی. تحلیل تطبیقی نشان می‌دهد کارآمدی شورایعالی شهرسازی و معماری ایران نیازمند گذار از «کنترل جزئیات کالبدی» به «تنظیم‌گری راهبردی» و اصلاح نهادی مبتنی بر چرخه‌های بازخورد مثبت است؛ به‌گونه‌ای که در یک سازوکار خودتنظیم، اختیارات شورا متناسب با میزان تحقق وظایف حاکمیتی، به‌ویژه تأمین زمین، افزایش یا کاهش یابد و از این طریق چرخه فضیلت در عملکرد شورا شکل گرفته و منافع آن با ارتقای کیفیت زیست‌شهری و بهره‌وری همسو شود. نتایج نشان می‌دهد که ساختار فعلی پاسخگوی پیچیدگی‌های حکمرانی معاصر نیست. در نهایت، شش گزینه اصلاحی شامل «اصلاح نهادی مبتنی بر چرخه فضیلت»، «تمرکززدایی مطلق و تفویض اختیارات به مراجع استانی»، «تفویض مشروط با فرجه طلایی یک‌ساله»، «مدیریت سه‌سطحی بر پایه مقیاس و کارکرد»، «تشکیل شورایعالی سیاست‌گذاری سرزمین و توسعه یکپارچه» و «اصلاحات ساختاری جزئی و هوشمندانه» پیشنهاد شده است تا شورایعالی شهرسازی و معماری ایران از نهادی واکنشی به مرجعی پویا، پاسخگو و سیاست‌گذار تبدیل شود.
واژه‌های کلیدی: شورایعالی شهرسازی و معماری ایران، حکمرانی شهری، آسیب‌شناسی ساختاری، آسیب‌شناسی نهادی، اصلاحات قانونی، چرخه فضیلت.
فهرست منابع
1. حسین‌پوری، احمد؛ رهبر فرش‌پیرا، ناصر؛ مولائی، آیت. ۱۴۰۲. تحدید حق مالکیت توسط کمیسیون ماده ۵ قانون تاسیس شورایعالی شهرسازی ومعماری در آیینه آراء هیأت عمومی دیوان عدالت اداری. پژوهش‌های نوین حقوق اداری، دوره 5، شماره ۱۵، صص ۳۴۵-۳۷۲. [DOI:mral.2022.543232.123210.22034/]
2. حیدری، امین. 1402. تعارض تصمیمات کمیسیون ماده 5 قانون تاسیس شورایعالی شهرسازی و معماری با حقوق مالکانه و مکتسبه افراد بر اراضی و املاک داخل در محدوده شهر. مطالعات علوم اجتماعی، دوره 9، شماره 1، صص 185-176. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2031641
3. خورسند، رامین؛ عمران‌زاده، بهزاد؛ مطهر، رضا. 1403. تحلیلی بر بلندمرتبه‌سازی در ایران: پیامدها، آسیب‌ها و راهبردها (بررسی و نقد مصوبه شورایعالی شهرسازی و معماری ایران پیرامون مکانیابی و ضوابط و مقررات ساخت بناهای بلندمرتبه در محدوده شهر تهران). پژوهش‌های معماری اسلامی (قطب معماری اسلامی)، دوره 12، شماره 2، صص 114-96. [DOI:10.61186/jria.12.2.6]
4. رستمی، حمیدرضا. ۱۴۰۲. مجموعه ضوابط، مقررات و مصوبات موردی شورایعالی شهرسازی و معماری ایران (گردآورنده). تهران: انتشارات پردیس علم. https://pardis-elm.ir/product
5. رشیدی، محسن؛ صارمی، حمیدرضا؛ شیعه، اسماعیل. 1402. بررسی جایگاه حقوقی حق به شهر در مصوبه‌های شورایعالی شهرسازی و معماری ایران با تأکید بر روش‌شناسی طرح‌های توسعۀ شهری. اقتصاد و برنامه‌ریزی شهری، دوره 4، شماره 4، صص 16-1. [DOI:20.1001.1.28212118.1402.4.4.8.9]
6. روستا، مریم؛ قاسم‌پور، محمود. 1397. بررسی جایگاه «طراحی شهری» در قوانین شهرسازی ایران: تحلیل محتوای مصوبات شورایعالی شهرسازی و معماری ایران از سال 1343 تا 1395 ه.ش. دانش شهرسازی، دوره 2، شماره 2، صص 32-19. [DOI:10.22124/upk.2018.10220.1074]
7. سلطانی، لیلا. 1389. منظر، کالبد نیست؛ مروری بر مصوبه شورایعالی شهرسازی و معماری ایران در خصوص «ضوابط و مقررات ارتقاء کیفی سیما و منظر شهری». منظر، شماره 6، صص 48-46. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1029962
8. کول‌آبادی، فریده؛ افشارنیا، اعظم. 1395. ارزیابی مصوبات ابطال‌شده شورایعالی شهرسازی و معماری ایران در دیوان عدالت اداری «از ابتدا تاکنون». هویت شهر، دوره ۱۰، شماره ۲۵، صص 100-91. https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=154602
9. محسنیان، احمد. 1401. نقدی بر مصوبه مورخ 11/2/1401 شورایعالی شهرسازی و معماری ایران پیرامون نحوه اعمال حقوق مالکانه در املاک واقع در طرح‌های دولتی و شهرداری‌ها. وکیل مدافع، دوره 12، شماره 22، صص 188-180. https://www.vakilmodafemag.ir/article_169423.html
10. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. 1390-1391. اظهارنظر کارشناسی درباره: «لایحه اصلاح ماده (۳) قانون تأسیس شورایعالی شهرسازی و معماری» (مجموعه گزارش‌های کارشناسی). تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1764501
11. مطهر، رضا؛ شکوهی بیدهندی، محمدصالح؛ یوسفی، امیرمحمد؛ علیزاده، رضا. 1405. آسیب‌شناسی ساختار و جایگاه شورایعالی شهرسازی و معماری ایران به منظور نیازسنجی و امکان‌سنجی اصلاحات قانونی. اقتصاد و برنامه‌ریزی شهری. (در دست چاپ). [DOI:10.22034/uep.2026.583584.1903]
12. معصومی، مسعود. 1398. ضرورت بازنگری در اهداف، ساختار و وظایف شورایعالی شهرسازی و معماری ایران. پژوهش‌های نوین علوم جغرافیایی، معماری و شهرسازی، دوره 2، شماره 20، صص 268-255. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1515593
13. هاشمی طغرالجردی، سید مجید. 1395. ارزیابی و نقد مصوبات شورایعالی شهرسازی و معماری پیرامون هویت اسلامی شهرسازی و معماری ایران. پژوهش‌های معماری اسلامی (قطب معماری اسلامی)، دوره 4، شماره 3، صص 39-22. http://jria.iust.ac.ir/article-1-545-fa.html
14. Alterman, Rachelle. 2012. Land Use Regulations and Property Values: The "Windfalls Capture" Idea Revisited. In Property Rights and Land Policies. [DOI:10.1093/oxfordhb/9780195380620.013.0034]
15. Black, Julia. 2002. Critical Reflections on Regulation. Legal Philosophy, 27(1), 1-35. https://journals.sfu.ca/ajlp/index.php/ajlp/issue/view/36
16. Buchanan, James M., & Gordon Tullock. 1962. The Calculus of Consent: Logical Foundations of Constitutional Democracy. Ann Arbor: University of Michigan Press. https://press.umich.edu/books/title/3346/calculus_of_consent
17. Cullingworth, Barry, & Vincent Nadin. 2006. Town and Country Planning in the UK (14th Edition). Routledge. https://www.routledge.com/Town-and-Country-Planning-in-the-UK [DOI:10.4324/9780203004258]
18. Davoudi, Simin 2003. Polycentricity in European Spatial Planning: From an Analytical Tool to a Normative Agenda. European Planning Studies, 11(8), 979-999.
https://doi.org/10.1080/0965431032000146169 [DOI:10.1080/0965431032000126969]
19. Faludi, Andreas. 2000. The Performance of Spatial Planning. Planning Practice & Research, 15(4), 299-318.
https://doi.org/10.1080/713691907 [DOI:10.1080/02697450020010168]
20. Hall, Peter. 2014. Cities of Tomorrow: An Intellectual History of Urban Planning and Design in the Twentieth Century (4th Edition). Wiley-Blackwell. https://www.wiley.com/en
21. Hashemi Taghreljordi, Seyad Majid. 2016. Evaluation and critique of the resolutions of the Supreme Council of Urban Planning and Architecture regarding the Islamic identity of urban planning and architecture in Iran. Islamic Architecture Research, 4(3), 22-39. http://jria.iust.ac.ir/article-1-545-fa.html [In Persian]
22. Healey, Patsy. 1997. Collaborative Planning: Shaping Places in Fragmented Societies. Macmillan. https://www.macmillan.com/books/9780333702771
23. Heinelt, Hubert, & Dietmar Kübler. 2005. Metropolitan Governance: Capacity, Democracy and the Dynamics of Place. Routledge. https://www.routledge.com
24. Heydari, Amin. 2023. Conflict between decisions of Article 5 Commission of the Law on the Establishment of the Supreme Council of Urban Planning and Architecture and acquired and ownership rights of individuals within urban areas. Social Sciences Studies, 9(1), 176-185. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2031641 [In Persian]
25. Hooghe, Liesbet, & Gary Marks. 2001. Multi-level Governance and European Integration. Rowman & Littlefield. https://rowman.com/ISBN/9780847694167 [DOI:10.5040/9798216401537]
26. Hosseinpouri, Ahmad, Rahbar Farshpira, Naser, & Molaii, Ayat. 2023. Limitation of property rights by Article 5 Commission of the Law on the Establishment of the Supreme Council of Urban Planning and Architecture in light of the decisions of the General Board of the Administrative Justice Court. Modern Administrative Law Research, 5(15), 345-372. [DOI:mral.2022.543232.1232 [In Persian]]
27. Hurwicz, Leonid. 1972. On informationally decentralized systems. In Decision and Organization. Amsterdam: North-Holland. https://www.sciencedirect.com
28. Islamic Consultative Assembly Research Center. 2011. Expert opinion on the bill for amendment of Article (3) of the Law on the Establishment of the Supreme Council of Urban Planning and Architecture (Expert Reports Series). Tehran: Islamic Consultative Assembly Research Center. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1764501 [In Persian]
29. Khorsand, Ramin, Omranzadeh, Behzad, & Motahar, Reza. 2024. An analysis of high-rise construction in Iran: Consequences, disadvantages and strategies (Review and critique of the Supreme Council of Architecture and Urban Planning of Iran's resolution on the location and regulations of high-rise buildings in Tehran). Researches in Islamic Architecture, 12(2), 96-114.
https://doi.org/10.61186/jria.12.2.6 [DOI:10.61186/jria.12.2.6 [In Persian]]
30. Koulabadi, Faridef., & Afsharnia, Azam. 2016. Evaluation of annulled resolutions of the Supreme Council of Urban Planning and Architecture of Iran in the Administrative Justice Court from the beginning to the present. Hoviat-e Shahr, 10(25), 91-100. https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=154602 [In Persian] [DOI:10.2174/1874110X01610010091]
31. Logan, John R., & Harvey L. Molotch. 2007. Urban Fortunes: The Political Economy of Place (20th anniversary ed.). University of California Press. [DOI:10.1525/9780520934573]
32. Masoumi, Masoud. 2019. The necessity of revising the objectives, structure, and functions of the Supreme Council of Urban Planning and Architecture of Iran. Journal of Modern Research in Geographical Sciences, Architecture and Urban Planning, 2(20), 255-268. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1515593 [In Persian]
33. Meadows, Donella H. 2008. Thinking in Systems: A Primer. Chelsea Green Publishing. https://www.chelseagreen.com/product/thinking-in-systems
34. Mohsenian, Ahmad. 2022. A critique of the resolution dated 11 May 2022 of the Supreme Council of Urban Planning and Architecture of Iran on the application of ownership rights in properties located in governmental and municipal plans. Vakil-e Modafe, 12(22), 180-188. https://www.vakilmodafemag.ir/article_169423.html [In Persian]
35. Molotch, Harvey L. 1976. The City as a Growth Machine: Toward a Political Economy of Place. Sociology, 82(2), 309-332. [DOI:10.1086/226311]
36. Motahar, Reza, Shokouhibidhendi, Mohammadsaleh, Yousefi, Amirmohammad, & Alizadeh, Reza. 2026. An analytical and problem-oriented study of the missions, position, and structure of the Supreme Council of Urban Planning and Architecture of Iran toward aligning its sectoral interests with the public interest. Urban Economics and Planning. (In Press). [DOI:10.22034/uep.2026.583584.1903 [In Persian]]
37. Newman, Peter, & Anthony Thornley 1996. Urban Planning in Europe. Routledge. https://www.routledge.com/Urban-Planning-in-Europe/Newman-Thornley
38. North, Douglass C. 1990. Institutions, Institutional Change and Economic Performance. Cambridge: Cambridge University Press. [DOI:10.1017/CBO9780511808678]
39. Pierson, Paul. 2000. Increasing Returns, Path Dependence, and the Study of Politics. American Political Science Review, 94(2), 251-267. [DOI:10.2307/2580131]
40. Rashidi, Mohsen, Saremi, Hamidreza, & Shiee, Ismaeil. 2023. Examining the legal position of the right to the city in the resolutions of the Supreme Council of Urban Planning and Architecture of Iran with emphasis on the methodology of urban development plans. Urban Economics and Planning, 4(4), 1-16. [DOI:20.1001.1.28212118.1402.4.4.8.9 [In Persian]]
41. Rosta, Maryam, & Ghasempour, Mahmoud. 2018. Investigating the position of "urban design" in Iranian urban planning laws: A content analysis of the resolutions of the Supreme Council of Urban Planning and Architecture of Iran from 1964 to 2016. Urban Planning Knowledge, 2(2), 19-32. [DOI:10.22124/upk.2018.10220.1074 [In Persian]]
42. Rostami, Hamidreza. .2023. Collection of regulations, rules, and case-based resolutions of the Supreme Council of Urban Planning and Architecture of Iran (Compiler). Tehran: Pardis Elm Publications. https://pardis-elm.ir/product [In Persian]
43. Scott, W. Richard. 2014. Institutions and Organizations: Ideas, Interests, and Identities (4th Edition). Sage. https://us.sagepub.com/en-us/nam [DOI:10.3917/mana.172.0136]
44. Soltani, Leila. 2010. Urban landscape is not merely physical form: A review of the resolution of the Supreme Council of Urban Planning and Architecture of Iran on "Regulations for the enhancement of urban landscape quality". Manzar, (6), 46-48. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1029962 [In Persian]
45. Sterman, John D. 2000. Business Dynamics: Systems Thinking and Modeling for a Complex World. Irwin/McGraw-Hill. https://www.mheducation.com
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
Journal of Researches in Islamic Architecture is licensed under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License.
