دوره 14، شماره 3 - ( 7-1405 )                   جلد 14 شماره 3 صفحات 0-0 | برگشت به فهرست نسخه ها

XML English Abstract Print

Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Kakizadeh M A, Dabbagh H, Naseri N. (2026). Three Decades of Global Mosque Architecture Research: A Bibliometric Analysis with Focus on Iran. JRIA. 14(3),
URL: http://jria.iust.ac.ir/article-1-1858-fa.html
کاکی زاده محمدامیر، دباغ هژبر، ناصری ندا.(1405). واکاوی سه دهه روند جهانی مطالعات معماری مساجد با نگاهی به ایران (تحلیل بیبلومتریک) پژوهش‌هاي معماري اسلامي 14 (3)

URL: http://jria.iust.ac.ir/article-1-1858-fa.html

واکاوی سه دهه روند جهانی مطالعات معماری مساجد با نگاهی به ایران (تحلیل بیبلومتریک)
محمدامیر کاکی زاده*1 ، هژبر دباغ1 ، ندا ناصری2
1- دانشکده‌ی هنر و معماری، دانشگاه خلیج فارس، بوشهر، ایران.
2- دانشکده‌ی هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
چکیده:   (15 مشاهده)
معماری مسجد، به‌عنوان تجلی‌گاه پیوند میان ایمان، هنر و فضای شهری، همواره یکی از ارکان بنیادین هویت‌بخشی در جوامع اسلامی به شمار آمده است. اهمیت این فضا در معماری اسلامی، موجب شکل‌گیری مطالعات گسترده‌ و متنوعی در زمینه طراحی، عملکرد و ارزش‌های نمادین آن شده است. با توجه به تنوع پژوهش‌ها در این عرصه، تحلیل نظام‌مند مطالعات پیشین امکان شناسایی روندها، موضوعات پرتکرار و شکاف‌های پژوهشی را فراهم می‌کند. در همین راستا سؤال تحقیق این است که: مطالعات علمی نمایه‌شده در پایگاه اسکوپوس در حوزه معماری مساجد، چه روندها، کلیدواژگان و شکاف‌های پژوهشی را نشان می‌دهند و این اطلاعات چگونه می‌توانند به شناسایی مسیرهای پژوهشی آینده کمک کنند؟ هدف پژوهش، بررسی نظام‌مند اسناد علمی نمایه‌شده در پایگاه اسکوپوس در حوزه معماری مساجد با تمرکز بر تحلیل کتاب‌سنجی، شناسایی موضوعات پرتکرار، روندهای برجسته و خلأهای پژوهشی است تا مسیرهای بالقوه برای مطالعات آینده شناسایی شود. روش تحقیق از نوع آمیخته (ترکیبی از رویکردهای کمی و کیفی) است. در بخش کیفی، مرور ادبیات با رویکرد توصیفی-تحلیلی انجام شده و در بخش کمی، با بهره‌گیری از روش علم‌سنجی و نرم‌افزار VOSviewer، داده‌های استخراج‌شده از پایگاه اسکوپوس تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که تمرکز عمده مطالعات مورد بررسی، بر جنبه‌های کالبدی، معنوی، هویت و تاریخ معماری مساجد بوده است، در حالی که موضوعاتی چون پایداری، هوشمندسازی و بهره‌وری انرژی کمتر بررسی شده‌اند. ایران با وجود پیشینه غنی معماری مساجد، در اسناد نمایه‌شده در پایگاه اسکوپوس سهم محدودی از تولیدات علمی را به خود اختصاص داده است. نتایج نشان می‌دهد که پژوهش‌های تطبیقی، فناوری‌های نوین و توسعه مدل‌های معماری نوین، از جمله حوزه‌هایی هستند که در ادبیات موجود کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند. این نتایج تصویری از وضعیت موجود پژوهش‌ها ارائه می‌کند که می‌تواند در شناسایی جهت‌گیری‌های پژوهشی آینده مورد استفاده قرار گیرد. همچنین، بهره‌گیری از رویکردهای بین‌رشته‌ای و استفاده از ابزارهای تحلیلی نوین، می‌تواند موجب ارتقای کیفیت تحلیل‌ها و همگرایی بیشتر میان پژوهشگران در حوزه‌های معماری، مطالعات اسلامی و فناوری‌های نوظهور شود. با توجه به کم‌رنگ بودن حضور برخی رویکردها در ادبیات موجود، استفاده از رویکردهای بین‌رشته‌ای می‌تواند یکی از مسیرهای قابل بررسی در پژوهش‌های آینده باشد.
واژه‌های کلیدی: مسجد، بیبلومتریک، معماری اسلامی، VOSviewer.
     
نوع مطالعه: پژوهشي | موضوع مقاله: تبیین و تحلیل آخرین دستاوردهای نظری و عملی در معماری و شهرسازی اسلامی
دریافت: 1404/7/9 | پذیرش: 1405/6/14
فهرست منابع
1. ۱. اسفیدانی، محمد رحیم، نظری، محسن، غریب‌زاده، شهریار و نکیسا رضایی. ۱۴۰۳. «سی سال پژوهش در حوزه‌ی برند: ترسیم نقشه دانش و تحلیل ساختار موضوعی با استفاده از رویکرد علم‌سنجی». مدیریت بازرگانی ۱۶(۲): ۲۶۲-۲۸۳.
2. ۲. پورجعفر، محمدرضا. ۱۳۷۶. نقش و جایگاه مسجد در برنامه‌ریزی و طراحی محله‌های شهرهای اسلامی. همایش بین المللی معماری مسجد مجموعه مقالات همایش معماری مسجد: گذشته، حال، آینده: اصفهان جلد ۲. ۵۱-۶۰.
3. ۳. ساکی. نانسی. ۱۴۰۱. «نقش و تأثیر آیات قرآن در معماری مساجد (با تأکید بر کتیبه‌های قرآنی مسجد جامع اصفهان)». نشریه مطالعات هنر اسلامی ۱۹ (۴۸): ۴۶۸- ۴۸۴.
4. ۴. شریفی، محمود. ۱۳۸۸. مسجد در فرهنگ اسلامی. فرهنگ کوثر. ۷۷. https://ensani.ir/fa/article
5. ۵. صارمی، حمیدرضا، خدابخشی، سحر و متین خلاق دوست. ۱۳۹۵. «بررسی تطبیقی جهت‌گیری شبستان در مساجد سنتی و معاصر». شهر ایرانی اسلامی ۲۴: ۶۵-۸۴.
6. ۶. اک، نیس‌جان ون و لوئو والتمن، ۲۰۱۸. دستنامه‌ی نرم‌افزار VOSviewer. ترجمه محمدرضا نیازمند و حیدرضا نیازمند. ۱۳۹۷. شیراز: همارا.
7. Abd Rahim, S. A., Ismail, N. H., & N. S. Abd Latip. 2022. "Analysis of current condition of heritage masjid in Negeri Sembilan". Planning Malaysia 20: 184-195. [DOI:10.21837/pm.v20i21.1102]
8. Adi, S. M & C. Puspitasari. 2014. "Mosque as a Model of Learning Principles of Sustainable Architecture". Journal of Islamic Architecture 4(1): 33-36. [DOI:10.18860/jia.v4i1.3090]
9. Agrawal, S., Singh, R.K. & Q. Murtaza, (2015). "A literature review and perspectives in reverse logistics". Resources, Conservation and Recycling: 97. 76-92. [DOI:10.1016/j.resconrec.2015.02.009]
10. Araújo, A. G., Pereira Carneiro, A. M. & R.P. Palha. 2020. "Sustainable construction management: A systematic review of the literature with meta-analysis". Journal of Cleaner Production. 256. [DOI:10.1016/j.jclepro.2020.120350]
11. Ahmed, S. 2016. "Mosque Architecture or Architecture OF Mosque: A New notions of Bengal During the Muslim Rule". Journal of Islamic Architecture. 4(1). 1-16. [DOI:10.18860/jia.v4i1.3167]
12. Arslan, M. 2021. "Sufistic figurations in Eastern Black Sea mosques". Turk Kulturu ve Haci Bektas Veli - Arastirma Dergisi 100: 297-326. [DOI:10.34189/hbv.100.014]
13. Asfour. O. S. 2016. "Bridging the Gap Between the Past and the Present: A Reconsideration of Mosque Architectural Elements". Journal of Islamic Architecture 4(5): 77-85. [DOI:10.18860/jia.v4i2.3559]
14. Badran, R. (2020). "A trinity of values in architecture for Muslim societies". International Journal of Islamic Architecture 10(1): 247-256. [DOI:10.1386/ijia_00043_1]
15. Bahauddin, A. 2021. "The 'sense of place' and the environmental context of Ar-Rahman Mosque architecture". IOP Conference Series: Earth and Environmental Science 881(1): 012010. [DOI:10.1088/1755-1315/881/1/012010]
16. De Sousa, M. N. A, de Oliveira Almeida, E. P & Dantas Bezerra, A. L. 2024. "Bibliometric: what is it? What is it used for? And how to do it?". Cuadernos De Education Y Desarrollo, Portugal 16(2): 01-35. [DOI:10.55905/cuadv16n2-021]
17. Easterby-Smith, M.P.V., Thorpe, R. & A. Lowe. 2001. Management Research: An Introduction, (2nd ed.), Sage Publications, London.
18. Esfidadni, M. R, Nazari. M, Gharibzadeh, Sh, & N. Rezaie. 2024. "30 Years of Research in Brand Personality: Mapping Knowledge and Analyzing the Thematic Structure by a Scientometrics Approach". Business Management 16(2): 262-283. [in Persian]
19. Fakriah, N. 2022. "The typology of mosque architecture in West Aceh". Journal of Islamic Architecture 7(1): 82-94. [DOI:10.18860/jia.v7i1.12912]
20. Góngora Orjuela. A. 2010. "The Importance of Bibliometric Studies". The Orinoquia Case. Revista Orinoquia 14(2): 121-122. [DOI:10.22579/20112629.84]
21. Haraty, H. J. Sh & N. Utaberta, 2019. "Contemporary Trends of Research and Writing on Mosques Design: Analysis of The Most Recent Publications". International Journal of Engineering & Technology. 8 (1.9). 528-532.
22. Ismail, Muhammad Azzam, & Abdul Rashid, Fahanim 2023. "Green architecture approach toward sustainable mosques in Malaysia". Jurnal Kejuruteraan 35(3): 693-698. [DOI:10.17576/jkukm-2023-35(3)-17]
23. Khaki, A & A. Sadeghi Habib Abad. 2015. "The Essence of Islamic Architecture of Mosques: A Reflection on the Spiritual Identity and Sacred Suppositions". Cumhuriyet Üniversitesi Fen Fakültesi Fen Bilimleri Dergisi (CFD). 36(4).
24. Kurdi, Musyarrafah Sulaiman & Kurdi, Muqarramah Sulaiman 2021. "Analisis Bibliometrik dalam Penelitian Bidang Pendidikan: Teori dan Implementasi". Journal on Education 3(4): 518-537. [DOI:10.31004/joe.v3i4.2858]
25. Mat Sobri, M. I., Ismail, S., Sabil, A., Yusof, H., Asif, N., & E. Setiyowati. 2016. "Systematic review of sustainable design approach for mosque". Journal of Islamic Architecture 4(1): 369- 375. [DOI:10.18860/jia.v4i1.3466]
26. Naghipour, P., Naghipour, A., Shirdel, A. H., Zanganeh Behzadi, S., Rahaei, O., & S. Salamati. 2025. "Sustainability in Historical Islamic Architecture: Lessons from Sheikh Lotfollah Mosque's Construction Techniques". Journal of Islamic Architecture 8(3). [DOI:10.18860/jia.v8i3.29053]
27. Nassar, D. R., Kasem, M. M., & A. M. El Kordy. 2019. "The dialectical architecture of the mosque between theory and reality". Journal of Al Azhar University Engineering Sector 14(52): 1123-1136. [DOI:10.21608/auej.2019.42288]
28. O'Kane, B. 2017. "Architecture and court cultures of the fourteenth century". In A companion to Islamic art and architecture. 585-615. Wiley. [DOI:10.1002/9781119069218.ch23]
29. Poorjafar, M. R. 1997. "The Role of a Mosque in Planning and Designing of Islamic Neighborhood". Collection of papers of the Mosque Architecture Conference: Past, Present, Future (Volume 1). Isfahan.
30. Saki, Nansi 2022. "The role and influence of Quranic verses in the architecture of mosques". Journal of Islamic Art Studies 19(48): 468-484.
31. Salah-Salah, H. 2021. Polycopie de Cours: Histoire critique de l'architecture 3. Université 1945 - Guelma. 2ème année Licence. année universitaire.
32. Sarami, H. R. Khodabakhshi, S. & M. Khalaghdost. 2016. "A comparative study of traditional and contemporary orientation in the mosques yard". Studies On Iranian - Islamic City 24: 65-84.
33. Sharifi, M. 2009. "Mosque in Islamic Culture". Farhang Kowsar, 77.
34. Sillet A. 2013. "Definition and use of bibliometrics in research". Soins (781): 29-30. [DOI:10.1016/j.soin.2013.10.002]
35. Supriyadi, S. Prameswari, N. S. Widiyastuti, E. & M. R. Athian. 2022. "Hindu culture at the Menara Kudus mosque. Indonesia and its influence". Folklor/Edebiyat 27: 1013-1028. [DOI:10.22559/folklor.1747]
36. Top, S. M., & A. Topraklı. 2023. "The effect of domed and hip roof coverings on mosque design in case of fire". Journal of Engineering Research. 11(4): 267-274. [DOI:10.1016/j.jer.2023.08.011]
37. Eck, N. J. V. & L. Waltman. 2018. The VOSviewer software manual. Translated by Mohammad Reza Niazmmand & Vahid Reza Niazmand. 2018. Shiraz: Hamara.
38. Verkaaik, O. 2020. The anticipated mosque: The political effect of a planned building. City and Society 32(1): 118-136. [DOI:10.1111/ciso.12241]
39. Welch, A., & H. Crane. 1983. "The Development of Mosque Architecture in the Early Islamic Period". Journal of Islamic Architecture 8(3): 100-112.
40. Zadeh, A. R., & M. Emami. 2020. Architectural Heritage and Cultural Identity in the Architecture of Iranian Mosques. Journal of Architectural and Urban Studies 32(1): 134-145.
41. Zwilling, A. L. 2015. "A century of mosques in France: Building religious pluralism". International Review of Sociology. 25(2): 333-340. [DOI:10.1080/03906701.2015.1039272]
ارسال نظر درباره این مقاله : نام کاربری یا پست الکترونیک شما:
CAPTCHA
ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به مجله پژوهش های معماری اسلامی می باشد.

طراحی و برنامه نویسی : یکتاوب افزار شرق

© 2026 CC BY-NC 4.0 | Journal of Researches in Islamic Architecture

Designed & Developed by : Yektaweb