Journal of Researches in Islamic Architecture

fa تحلیل مضمون کتیبه‌های قرآنیِ ورودی‌ها و محراب‌های مسجد جامع اصفهان Content analysis of Quranic inscriptions on Jameh Mosque of Isfahan entrances and sanctuaries مطالعات موضوعی در معماری و شهرسازی اسلامی (مانند ايده های فضائی- هندسی، نمادها، آرايه ها، احجام و غیره) Subject- oriented researches in Islamic architecture and urbanism, eg. Spatial-geometrical ideas, symbols and ornaments پژوهشي Research کتیبه‌های قرآنی، عناصر جدایی‌ناپذیر تزئینات مساجد هستند که علاوه بر ترویج فرهنگ اسلامی، انعکاس‌دهنده‌ی شرایط سیاسی و اجتماعی دوره‌ی نگارش خود نیز هستند. مسجد جامع اصفهان به لحاظ اهمیت، وسعت، تعدد دوره‌های ساخت و حجم تزئینات، از جمله بناهایی است که بیشترین تعداد کتیبه‌های تاریخی را در معماری اسلامی ایران، درخود جای داده است. در پژوهش‌های موجود کمتر به شناخت و تحلیل مضمون کتیبه‌های مورد استفاده در این بنا پرداخته شده است. لذا، این مقاله با هدف شناخت، تحلیل و قیاس مضمون کتیبه‌های قرآنی در ورودی‌ها و محراب‌های مسجد جامع اصفهان نگارش یافته است. برای دستیابی به مضامین آیات کتیبه‌ها و بررسی ارتباط موضوعی آنها از لحاظ سیاسی، اجتماعی و محل کاربردشان در این بنا، تحقیق به روش تفسیری- تحلیلی انجام گرفت و از منابع اسنادی، کالبدی (مشاهده و حضور در محل) استفاده شد. یافته‌های پژوهش نشان دادند متن عمده کتیبه‌های ورودی‌ها و محراب‌های مسجد جامع اصفهان مذهبی است. بیشترین تعداد کتیبه‌های قرآنی ورودی‌ها و محراب‌های مسجد جامع اصفهان در دوره‌ی صفویه الحاق شده است و بعد از آن به ترتیب دوره‌های قاجار، آل مظفر، ایلخانی و سلجوقی دارای بیشترین تعداد کتیبه‌های خطی قرآنی هستند. در بین ده ورودی و هفده محراب مسجد جامع اصفهان پانزده مورد دارای کتیبه قرآنی بوده است. به نظر می‌رسد شرایط سیاسی و اجتماعی هر دوره در انتخاب آیات برای نگارش کتیبه‌های ورودی‌ها و محراب‌های ذکر شده، تأثیر قابل توجهی داشته است. به طوری که در زمان‌های آشفتگی اوضاع سیاسی، اجتماعی و مذهبی، آیات قرآنی انتخاب شده برای کتیبه‌های محراب‌ها و ورودی‌های مسجد جامع اصفهان به نوعی اشاره به اتفاقات خاص آن دوران داشته است و زمانی که به نوعی آرامش نسبی سیاسی و اجتماعی برقرار بوده مضمون آیات انتخابی در ورودی‌ها اشاره به مسائلی در باب توحید و یگانگی خداوند ایمان و اعتقاد به معاد، نبوت و بعثت پیامبر و در نهایت آیاتی که در باب اهمیت مساجد آورده شده است. همچنین، مضمون آیات محراب‌ها اشاره به وقایع جامعه‌ی مسلمین از جمله تغییر قبله‌ی مسلمین، بعثت پیامبر و رهبری توجه داشته است. Quranic inscriptions are the inseparable elements of mosque ornaments, promoting the Islamic culture and reflecting the socio-political conditions of the given era. Due to its importance and vastness together with several structural periods and the volume of decorations, Jameh Mosque of Isfahan is one of the structures containing most of the historical religious inscriptions related to Iranian Islamic architecture. These inscriptions date back to Saljughi, Ilkhanid, Mozafari, Teymouri, Safavid, Ghajar and most recent eras and are embedded on the entrances, court-yard facades, verandas, minarets, bedchambers, domes, sanctuaries, stone troughs, candlestick, tribunes, etc. of the mosque. Most of these inscriptions are exposed through the entrances, internal facades of verandas in (southern, western, east and northern Omar Iwan), the main yard facade, minarets, sanctuaries and domes. These inscriptions may be assessed according to criteria of technique, construction date, content, position, benefactors, restoration manner, their contribution to the architectural space, etc. There exist few studies where the content analysis of these inscriptions embedded in these structures are addressed and assessed; consequently, attempt is made in this article to recognize, analyze and compare the content of Quranic inscriptions on entrances (mosque emblem) and sanctuaries (symbol of Qiblah) of Jameh Mosque of Isfahan. To extract the content of the inscribed verses and assess the thematic correlations as to their political and social terms together with the assigned locations in these structures, this article follows a descriptive-analytical method where documented sources are applied and insitu observations are made. The findings here reveal that the entrances and sanctuaries of Jameh Mosque of Isfahan contain many inscriptions with various contents. The content of these inscriptions consists of: digits (date of construction), personal names (benefactors, rulers, art masters and calligraphers) and hadiths (holy names and Quranic verses). Among 10 entrances and 17 sanctuaries of this mosque, 7 entrances and 8 sanctuaries contain Quranic inscribed Surah: Al-Baqara with three repetitions, Al-Fatiha, twice, Nesa, Al-Ikhlas, Al-Insan, Tobah, Anbia, Ahzab, Jen, Maedeh, Jamah, Al-Emran, Kahf, Noor and Sad Surah with one repetitions. Most of these Quranic inscriptions in this mosque are embedded in Safavid era followed by Ghajar, Al Mozafar, Ilkhanid and Saljoughi eras: Safavid with 9 Surah and 15 Verses is ranked the first, while Saljoughi with one Verse and one Surah is ranked the last. Since the beginning of Iran becoming an Islamic nation, during time, the city of Isfahan has been exposed to severe religious quarrels until Safavid era when Shiism religion sector gained official announcement in Iran. Back then, the city of Isfahan was the major center of Sunni sector.  It seems that the selection of verses for inscriptions was influenced by the socio-political conditions of the given era. This fact indicates that during political and social turmoil and unrests between religion sectors the selected Quranic verses are indicative of the specific events, while during relatively political and social proportional calm, the content of the selected verses reflect unity of God, faith and belief in resurrection, prophecy and conveyance of the Prophet and verses about the importance of the mosque. The content of the verses in sanctuaries indicates the events related to the Muslim community like changing Ghiblah, conveyance of the Prophet and leadership. In Saljoughi era, the disputes between Saljoughi dynasty and scholars in Isfahan lead to setting Jameh mosque to arson and it seems that inscribing the 114th verse of Al-Baqarah Surah reveals this phenomenon. In Ilkhanid era, considering the religious disputes, it can be deduced that the benefactors of Aljayto sanctuary by inscribing Quranic and hadith texts with a content specific to Shiism had no other objective than promoting Shiism in Isfahan. The existing military conflicts in Al Mozafar era were influential on the sanctuary inscriptions of Mozafari School and stimulating believers to commit Jihad. By establishment of relative calm in Safavid and Ghajar eras and the orientations towards Shiism thereof, the benefactors selected verses indicating the praise of the prophet of Islam, the status of Amir Al Muminin (the leader of the faithful in Shiism) and manner of meeting God. ورودی, محراب, مضمون کتیبه‌های قرآنی, مسجد جامع اصفهان Entrance, sanctuary, content of Quranic inscriptions, Jameh Mosque of Isfahan 49 65 http://jria.iust.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-182-75&slc_lang=fa&sid=1 maryam Ghasemi Sichani مریم قاسمی سیچانی 180031947532846003929 180031947532846003929 Yes Isfahan (Khorasgan) Branch, Islamic Azad University Fatemeh Ghanbari Sheikhshabani فاطمه قنبری شیخ‌شبانی 180031947532846003930 180031947532846003930 No Isfahan (Khorasgan) Branch, Islamic Azad University Mahboobe Ghanbari Sheikhshabani محبوبه قنبری شیخ‌شبانی 180031947532846003931 180031947532846003931 No Isfahan (Khorasgan) Branch, Islamic Azad University