Journal of Researches in Islamic Architecture

fa مفهوم زمینه‌گرایی در معماری ایران پس از اسلام: بازخوانی تحولات سبکی با استفاده‌ی روش‌شناختی از رویکرد واسازی The Concept of Contextualism in Post-Islamic Iranian Architecture: Rereading Stylistic Developments with the Methodological Use of the Deconstruction Approach تحلیل، آسيب شناسی و نقد آثار و مکاتب معماری و شهرسازی از منظر اسلامی Analysis of art and architectural schools based on Islamic view پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">پژوهش حاضر با رویکردی واسازانه به بررسی تحول مفهوم زمینه ‌گرایی در سبک‌های معماری ایران پس از اسلام (خراسانی، رازی، آذری، اصفهانی، قاجار و معاصر) می‌پردازد. مسئله اصلی، ترکیب ‌شناسی و رابطه ‌یابی عوامل فعال در حوزه زمینه ‌گرایی و بازنمود آن در سبک‌های معماری هر دوران، بر اساس ساختار هم‌بسته‌های فرامعماری است. هدف پژوهش، نشان دادن چگونگی تغییر در تعداد عوامل، حجم کمی و محتوای کیفی روابط بین عوامل تشکیل‌دهنده زمینه ‌گرایی معماری در این دوران‌ها است. روش تحقیق، کیفی از نوع واسازی با تمرکز بر خوانش انتقادی متون و اسناد کتابخانه ای است. این روش شامل شناسایی تقابل‌های دوگانه، بررسی سلسله ‌مراتب ارزشی و آشکارسازی ناپایداری آن‌ها در مفهوم زمینه ‌گرایی است. یافته‌های اولیه حاکی از آن است که عوامل شکل‌دهنده به زمینه ‌گرایی فراتر از جنبه‌های کالبدی و اقلیمی بوده و شامل مولفه‌های فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی نیز می‌شود که در هر دوره تاریخی و تحت تأثیر گفتمان‌های غالب، دستخوش تغییر و تحول شده‌اند. به عنوان مثال، مفهوم بومی بودن یا تناسب با زمینه در هر سبک معماری، بار معنایی و مصادیق متفاوتی داشته است. نتایج این پژوهش می‌تواند به درکی عمیق‌تر از پویایی مفهوم زمینه ‌گرایی کمک کرده و در آموزش معماری، نقد و سیاست‌گذاری‌های شهری مورد استفاده قرار گیرد تا از رویکردهای تقلیدی و ایستا فراتر رفته و به خلق فضاهایی پاسخگو و معنادار در بستر فرهنگی و تاریخی ایران یاری رساند. این تحقیق بر ضرورت بازخوانی مداوم مفاهیم کلیدی معماری برای مواجهه خلاقانه با چالش‌های معاصر تأکید دارد. </div> <div style="text-align: justify;"> This study aims to develop a multilayered and historically informed interpretation of contextualism in post-Islamic Iranian architecture through a deconstructive reading. Rather than limiting itself to the description of stylistic forms, it investigates the conceptual, semantic, and discursive transformations of the notion of “context” across different architectural styles. Emphasis is placed on extra-architectural correlates in order to critically reinterpret Iranian architectural history and to explore the qualitative and substantive changes in the relationships among elements shaping contextualism. Central to this approach is the recognition of the instability of meaning and the historically constructed nature of architectural concepts. Within this framework, “context” is no longer understood as a fixed or purely material condition but as a discursive and mutable construct produced through networks of power, language, and culture. Drawing on deconstructive logic, the study challenges essentialist assumptions surrounding concepts such as indigeneity, authenticity, tradition, and the meaning of space. This perspective is particularly relevant because many architectural transformations in Iran have coincided with political, religious, and social discourses that conventional contextualist readings often ignore. The necessity of the research arises from gaps in contemporary Iranian architectural scholarship, which largely relies on descriptive or reductionist analyses focused on physical characteristics. Such approaches overlook processes of meaning production, the influence of dominant discourses, and the role of institutional power, contributing to imitative architectural practices and theoretical stagnation in education. Deconstruction is therefore employed as an epistemological tool to analyze contextualism as a concept continually redefined across historical periods. Methodologically, the study adopts a qualitative and deconstructive approach grounded in Derrida’s philosophy. Through reading, coding, thematic extraction, reflection, and synthesis, it identifies naturalized binary oppositions—such as tradition–modernity and indigenous–nonindigenous—and reveals their historical fluidity. Architectural styles from Khorasani to contemporary periods are examined through textual and visual sources. The findings demonstrate that contextualism in Iranian architecture has been shaped differently in each era by power structures, ideological frameworks, and socio-cultural conditions. Ultimately, the research concludes that contextualism cannot be understood as a singular or authentic model but must be approached as a readable and reinterpretable text. This perspective enables more nuanced historical analysis and supports a critical, context-sensitive approach to architectural theory, practice, and education. </div> بازخوانی انتقادی, ژاک دریدا, سبک شناسی, معماری ایرانی, معماری اسلامی Critical Re-reading, Jacques Derrida, Stylistics, Iranian Architecture, Islamic Architecture 0 0 http://jria.iust.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1951-2&slc_lang=fa&sid=1 Hadi Farhangdoust هادی فرهنگدوست h.farhangdoust@imamreza.ac.ir 1800319475328460010310 1800319475328460010310 Yes Department of Islamic Art and Architecture, Faculty of Islamic Art and Architecture, Imam Reza International University, Mashhad, Iran. گروه هنر و معماری اسلامی، دانشکده هنر و معماری اسلامی، دانشگاه بین المللی امام رضا (ع)، مشهد، ایران. Sanaz Saeidi Mofrad ساناز سعیدی مفرد sanaz.saeidimofrad@iau.ac.ir 1800319475328460010311 1800319475328460010311 No Department of urbanism, Mashhad Branch, Islamic Azad University, Mashhad, Iran. گروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد مشهد، مشهد، ایران.