fa تطبیق مستندات و مکتوبات تاریخی برای بازآفرینی معماری مسجد جامع کبیر (جمعه مسجد)تبریز از شکل‌گیری تا دوره قاجار مطالعات موضوعی در معماری و شهرسازی اسلامی (مانند ايده های فضائی- هندسی، نمادها، آرايه ها، احجام و غیره) Subject- oriented researches in Islamic architecture and urbanism, eg. Spatial-geometrical ideas, symbols and ornaments پژوهشي Research <div style="text-align: justify;"><span style="line-height:2;"><span style="font-size:12px;"><span style="font-family:Tahoma;"><span dir="RTL" lang="AR-SA">مسجدجامع شهر تبریز یکی از میراث معماری ایران است که در جریان وقایع تاریخی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی دچار دگرگونی‌های متعددی شده است. این مسجد در بخش مرکزی شهر تبریز و در کنار مجموعه بازار تاریخی آن قرار گرفته است که از گذشته تاکنون، مابین آثار مورخان و سیاحان، نشانه‌هایی از این مسجد وجود دارد. با توجه به اسناد تاریخی ریشه اولیه شکل‌گیری این مسجد مربوط به صدراسلام و تاریخ دقیق ساخت آن مجهول است. علیرغم اهمیت‌ مسجد، پژوهش‌های اندکی درباره آن انجام شده‌ ودر خصوص شناخت تحول فضایی و کالبدی آن، پژوهش مؤثری صورت نگرفته‌ است. هدف پژوهش حاضر، مطالعه جامع، بررسی اسناد و مدارک موجود برای دست یافتن به تحول عناصر فضایی و کالبدی مسجد برای ارائه تصویری صحیح‌ و مستند از فرایند شکلی مسجد، بازآفرینی فرم ظاهری آن از شکل‌گیری تا دوره قاجار است. در انجام پژوهش &nbsp;از روش تحلیلی-توصیفی بهره گرفته متعددی از اولین قرون اسلامی تا به امروز در این مسجد انجام شده ‌است. از تحولات برجسته این مسجد می‌توان به احداث محراب گچبری در دوره ایلخانی، گسترش مسجد از قسمت شمالی در دوره ترکمانی، تغییر فرم دوگنبدی به پوشش تاق و چشمه در دوره شد و گردآوری اطلاعات بر اساس مطالعات کتابخانه‌ای، پیمایش میدانی و بررسی نمونه‌های مشابه بود. نتایج پژوهش نشان می‌دهد مسجد جامع کبیر تبریز &nbsp;بر روی بقایای معماری صدراسلام و &nbsp;دوره‌های متاخر احداث و ساخت‌‌وساز‌های قاجار اشاره کرد. علاوه بر این تغییرات قسمت اصلی مسجد در ادوار تاریخی مختلف از صدراسلام تا کنون چند مسجد، مدرسه وکتابخانه به هسته اولیه مسجد افزوده شده است.&nbsp;</span><span style="font-size:12.0pt"></span></span></span></span></div> <div style="text-align: justify;"><span style="font-size:12px;"><span style="font-family:Times New Roman;">The Jameh Kabir Mosque of Tabriz is one of Iran&rsquo;s most significant architectural monuments and has long served as a major religious, political, and social center. Throughout the Ilkhanid, Jalayirid, Turkmen, Safavid, and Qajar periods, it functioned as the principal venue for public proclamations, political events, and religious decrees. Located within the historic citadel and adjacent to the bazaar, the mosque formed the spiritual and economic heart of the city. Historical sources consistently identify it as the Jameh Kabir, a title it retained despite the construction of other monumental mosques in Tabriz, reflecting its enduring historical and cultural importance. During the Safavid and Qajar periods, royal and municipal decrees were inscribed on stone tablets and displayed in the mosque, leaving valuable historical evidence.<br> Although the exact date of its construction is unknown, historical and architectural evidence suggests that the mosque dates back to the early Islamic centuries. Over time, it experienced repeated destruction, reconstruction, renovation, and expansion due to political changes, earthquakes, and successive building campaigns. These interventions gradually transformed its original structure while incorporating architectural characteristics of different historical periods. This study aims to examine and document the architectural and spatial evolution of the Jameh Kabir Mosque of Tabriz from its earliest formation to the Qajar period. The research is based on the assumption that, despite extensive alterations, significant structural and spatial elements from different periods remain identifiable. By comparing the mosque with contemporary Islamic mosques and architectural traditions, the study reconstructs its historical development. Given the limited scholarly attention to the mosque&rsquo;s spatial and formal transformations, this research seeks to address an important gap in the literature.<br> The study adopts a descriptive-analytical methodology based on historical document analysis, field surveys, and comparative studies of similar mosques with preserved structures or reliable historical documentation. This approach enables the reconstruction of the mosque&rsquo;s architectural configuration across different periods. The findings reveal that the mosque&rsquo;s present structure is founded on both early Islamic and later architectural phases. Major interventions include the construction of a stucco mihrab during the Ilkhanid period, the northern expansion under the Turkmens, and the replacement of the original dual-dome system with a vault-and-arch covering during the Qajar period. Additional mosques, madrasas, and libraries were gradually incorporated into the complex, transforming it into a larger religious and civic center. The study demonstrates the continuity and adaptability of the Jameh Kabir Mosque of Tabriz and contributes to a better understanding of the evolution of Islamic mosque architecture and architectural reconstruction.</span></span></div> مسجد جامع کبیر تبریز, تاریخ معماری تبریز, ساختار و معماری مسجد, تغییرات کالبدی مسجد The Kabir (Grand) Mosque of Tabriz, History of Tabriz architecture, The structure and architecture of the mosque, Physical changes to the mosque 57 73 http://jria.iust.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-2317-1&slc_lang=fa&sid=1 Ahad Nejadebrahimi احد نژادابراهیمی ahadebrahimi@tabriziau.ac.ir 1800319475328460010752 1800319475328460010752 Yes Faculty of Architecture and Urban planning, Tabriz Islamic Art University, Tabriz, Iran. گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنراسلامی تبریز، تبریز، ایران. Hanieh mohammadzadeh jamlian حانیه محمدزاده جمالیان h.mohammadzadeh@tabriziau.ac.ir 1800319475328460010753 1800319475328460010753 No Faculty of Architecture and Urban planning, Tabriz Islamic Art University, Tabriz, Iran. دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنراسلامی تبریز، تبریز، ایران. Hosein Esmaeilisangari حسین اسمعیلی سنگری h.esmaeeli@richt.ir 1800319475328460010754 1800319475328460010754 No Research Institute of Historic Buildings and Context, Cultural Heritage Research Institute, Tehran, Iran. گروه بنا، پژوهشکده ابنیه و بافت‌های تاریخی، پژوهشگاه میراث فرهنگی کشور، تهران، ایران.