fa تأمّلی بر تحول مفهوم معماریِ بومی در دورۀ معاصر تبیین و تحلیل آخرین دستاوردهای نظری و عملی در معماری و شهرسازی اسلامی Definition and analysis of the latest theoretical and practical accomplishment in Islamic architecture and urbanism پژوهشي Research <div style="text-align: justify;"><span style="font-size:12px;"><span style="font-family:Tahoma;"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span calibri=""><span b="" lang="FA" mitra="">معماری بومی را برآیند تعاملِ خودبخودی انسان با بومِ پیرامونش می‌دانند. بومی که مجموعه‌ای از مؤلفه‌های جغرافیایی و انسانی آن را شکل داده است؛ و قابلیت‌های نهفته در آن، در تعامل با انسان‌های هر زمان و هر مکان، به فعلیت می‌رسد. معماری حاصل از این تعامل دوسویه میان انسان و بوم، در طولِ دوره‌های تاریخی به پیش‌ می‌رفت تا آنجا که با گذار از سنت به مدرنیته رو به افول نمود و به‌ تدریج، وضعیت بحرانی امروز معماری را پدید آورد. تأمل در مفهوم معماری بومی می‌تواند به شناسایی نحوۀ بهینۀ تعاملات میان انسان و بوم، و استخراج مؤلفه‌های مؤثر رهنمون شود تا زمینه‌ساز دستیابی معماران به ارزش‌های پایدار و لایه‌های عمیق معماری بومی شود که می‌تواند در دوره‌های مختلف تسری یافته و به‌روز گردد.&nbsp; </span><span lang="FA" style="font-family:"B Mitra""></span></span></span></span><br> <span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span calibri=""><span b="" lang="FA" mitra="">از این رو، این پژوهش با رویکرد کیفی بنیادی در پی آن است تا با بازخوانی مسیرِ پیدایش معماری بومی به شیوۀ تاریخی-تحلیلی، از زمانِ نخستین نمونه‌های مصنوعِ کالبدی تا وضعیتِ کنونی معماری، تأملی بر تحولات مفهوم معماری بومی از منظر پیدایشی و تکاملی داشته باشد. به همین منظور، با مرور نظام‌مند ادبیات موضوع در این حوزه، فراترکیب یا متاسنتزی در خصوص پیدایش معماری بومی انجام گرفته و معیارها و زیرمعیارهای مؤثر بر آن بومی شناسایی شده است. با استفاده از نرم‌افزار </span><span dir="LTR"><span new="" roman="" times="">Gephi</span></span><span b="" mitra=""> و تحلیل وابستگی این زیرمعیارها با نگاه شبکه‌ای، اثرگذاری و اثرپذیری آنها در نتیجۀ مقایسۀ زوجی، استنتاج و با بهره‌گیری از روش استدلالِ منطقی، ابرماتریس تبیین مؤلفه‌های مؤثر بر مفهوم معماری بومی تدوین گردیده است.</span></span></span></span><br> <span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span calibri=""><span b="" lang="FA" mitra="">نتایج پژوهش، حکایت از آن دارد که معماری بومی یک مفهوم سیال و پویا است و در طول زمان‌ها و در گسترۀ مکان‌ها، جاری و ساری است. از این رو، معماری بومی را نمی‌توان صرفاً مقید به دورانِ گذشته دانست؛ بلکه در هر دوره بر اثر تعامل دو خوشه کلان از مؤلفه‌های انسانی و مؤلفه‌های جغرافیایی پیدایش می‌یابد. معیارهای خوشۀ جغرافیایی، عبارتند از آب و هوا، عوارض طبیعی، منابع طبیعی، گونه&rlm;های گیاهی، و گونه&rlm;های جانوری که مجموع این 5 معیار، منجر به پیدایش 22 زیرمعیار از جمله بارش و رطوبت، تابش و دما، وزش باد و تهویه، و... می‌شود. معیارهای خوشۀ انسانی هفت مورد به شرح جسمانی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، معنوی-دینی، هنری-ادبی، و فنی-مهندسی هستند که 21 زیرمعیار را پدید می‌آورند و معیشت، عادات و هنجارها، خوراک، و پوشاک، و... را در بر می‌گیرند. تعاملات این دو خوشه، به پیدایش 43 زیرمعیار مؤثر بر معماری بومی منتج می‌شود. این زیرمعیارها، مفاهیمی ثابت، فرامکان، و فرازمان هستند که در هر دوره وابسته به زمان و مکان، مشخصه‌های کالبدی متنوعی پیدا می‌کند.</span></span></span></span></span></span></div> <div style="text-align: justify;"><span style="font-family:Times New Roman;"><span style="font-size:12px;"><span style="background:white"><span style="line-height:21.45pt">Vernacular architecture emerges from the dynamic interplay between human societies and their natural environments, embodying centuries of adaptive wisdom. However, the transition to modernity has precipitated a decline in this architectural tradition, contributing to today&rsquo;s environmental and cultural crises in the built environment. This study examines the evolving conceptualization of vernacular architecture through a developmental lens, seeking to uncover sustainable principles that transcend temporal and spatial boundaries.<br> Employing a qualitative, historical-analytical approach, the research systematically reviews existing literature and conducts a meta-synthesis of vernacular architecture&rsquo;s trajectory&mdash;from its earliest manifestations to contemporary expressions. Using Gephi software for network analysis, the study identifies and evaluates key criteria through pairwise comparisons, ultimately developing a super matrix of influential components.<br> The findings reveal vernacular architecture as a fluid, dynamic concept comprising two fundamental clusters: geographic (climate, natural resources, flora/fauna) and human (physical, economic, social, cultural, spiritual, artistic, and technical factors). These interact to produce 43 timeless sub-criteria that shape architectural expression. Crucially, the study demonstrates that vernacular architecture is not confined to historical contexts but continually re-emerges through contemporary human-environment interactions. This research challenges static perceptions of vernacular architecture, proposing instead a framework for adapting its core principles to modern design challenges. By distilling these universal yet adaptable criteria, the study provides architects with a methodological approach to reintegrate sustainable, context-responsive values into contemporary practice&mdash;bridging traditional wisdom with current needs while addressing pressing environmental concerns.</span></span></span></span></div> معماری بومی, انسان, بوم, پیدایش, خودسازماندهی, تکامل Vernacular Architecture, Human, Ecosystem, Emergence, Self-Organization, Evolution 121 138 http://jria.iust.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-2284-1&slc_lang=fa&sid=1 Isa Hojat عیسی حجت isahojat@ut.ac.ir 180031947532846009994 180031947532846009994 No School of Architecture, College of Fine Arts, University of Tehran, Tehran, Iran. گروه معماری، دانشکده معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران. Seyed Yahya Islami سید یحیی اسلامی y.islami@ut.ac.ir 180031947532846009995 180031947532846009995 No School of Architecture, College of Fine Arts, University of Tehran, Tehran, Iran. گروه معماری، دانشکده معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران. Seyed Ali Seyedian سید علی سیدیان a.seyedian@gmail.com 180031947532846009996 180031947532846009996 No Faculty of Art and Architecture, University of Mazandaran, Babolsar, Iran گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه مازندران. Sara Motevalli سارا متولّی motevallisara@gmail.com 180031947532846009997 180031947532846009997 Yes School of Architecture, College of Fine Arts, University of Tehran, Tehran, Iran. گروه معماری، دانشکده معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران.