fa مدل مفهومی گزاره‌های شناختی معماری مسجد جايگاه حکمت نظری و عملی اسلام در معماری و شهرسازی Definition of Islamic practical and theoretical wisdom in architecture and urbanism پژوهشي Research <div style="text-align: justify;"><span style="font-family:Tahoma;"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:normal"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA" style="font-size:12.0pt"><span style="color:black"><span style="font-size:12px;">معماری مسجد، می‌تواند تحت‌تأثیر عوامل مختلفی مانند فرهنگ، تاریخ، مذهب، جغرافیا، زیست‌بوم، سیاست، و اقتصاد باشد؛ لذا، مسجد نمی‌تواند به‌صورت یک ساختمان یکنواخت و انتزاعی در نظر گرفته شود، بلکه باید به‌صورت یک پدیده ‌شناختی و تفسیری که حاصل تعامل بین معمار، کاربران، و محیط است، مورد بررسی قرار گیرد. ازاین‌رو بررسی و شناخت گزاره‌های مسجد به‌عنوان یکی از مهم‌ترین نمادهای معماری، فرهنگی، و هویتی مسلمانان در زمینه بررسی و تبیین لایه‌های شناختی حاکم بر آنها ضرورت پیدا می‌کند. این پژوهش، از منظر هدف بنیادی و دارای رویکرد ترکیبی و بین‌رشته‌ای است. جامعه آماری این پژوهش، از منابع در دسترس پایگاه‌های اطلاعاتی علمی معتبر در بازه زمانی 1998-2024 در حوزه معماری مسجد بر مبنای نمونه‌گیری هدفمند انتخاب و جمع‌آوری شدند. برای این منظور، ابتدا نظام معرفتی و مفاهیم متنوع با تکیه ‌بر منابع فلسفی و عرفانی تبیین شدند؛ سپس با مطالعه و تحلیل گزاره‌های شناختی مسجد مقوله‌ها و عناصری شناسایی شدند که می‌توانند برای تبیین مضمون معماری مسجد مبتنی بر نظام معرفتی مفید باشند. در این مسیر، اطلاعات مورد نظر با استفاده از تحلیل مضمون موضوعی آترید استرلینگ جمع‌آوری، و پس از تأیید اعتبار کدگذاری‌ها، مدلی کیفی تدوین شد. در گام دوم در راستای اعتبارسنجی مدل کیفی و ارائه مدل نهایی پژوهش، از روش حداقل مربعات جزئی و برای بررسی فرضیات به وجود آمده با بهره‌گیری از رویکرد مدلسازی معادلات ساختاری، پرسشنامه در اختیار 395 نفر از متخصصان و معماران با تجربه بر مبنای نمونه‌گیری تصادفی ساده، قرار گرفت. از این تعداد، 389 پرسشنامه مورد تحلیل واقع شد. نتایج حاصل از تحلیل‌های آماری نشان می‌دهد که تمامی روابط و مسیرهای ترسیم شده در مدل مفهومی از لحاظ آماری معنادار هستند. لذا می‌توان به این نتیجه رسید که چگونگی تأثیر نظام معرفتی بر معماری مسجد و چگونگی تجلی این تأثیرات در عناصر مختلف حاصل تعامل چندجانبه در لایه‌های مختلف شناختی و درک صحیح آن نیازمند توجه به تمامی این لایه‌ها است. به عبارتی دیگر معماری مسجد فراتر از یک مکان صرفاً عبادی و اجتماعی بلکه به‌عنوان یک پدیده شناختی و تفسیری عمل می‌کند؛ و با استفاده از روش‌های تحلیلی و تطبیقی می‌توان یک الگو یا چارچوبی را برای ارزیابی و طراحی مسجد بر مبنای لایه‌های شناختی ارائه داد.&nbsp;</span> </span></span></span></span></span></span></span></div> <div style="text-align: justify;"><span style="font-size:14px;"><span style="font-family:Times New Roman;"><span style="line-height:normal"><span style="color:black">Mosque architecture is shaped by an interplay of diverse factors&mdash;including culture, history, religion, geography, ecology, politics, and economy. Therefore, a mosque cannot be regarded as a uniform or abstract structure, but must be understood as a phenomenological and interpretive entity emerging from the interactions among the architect, users, and environment. This makes the examination and understanding of the mosque&rsquo;s architectural propositions essential, as it represents one of the most significant architectural, cultural, and identity-related symbols for Muslim communities.<br> This study adopts a fundamental and interdisciplinary research approach. A purposive sample of relevant literature from reputable academic databases (1998&ndash;2024) was collected and analyzed. The research first articulates an epistemological system and its associated concepts, drawing on philosophical and mystical sources. Subsequently, through the study and analysis of cognitive propositions related to mosque architecture, categories and elements were identified that contribute to a thematic explanation of mosque architecture grounded in this epistemological system. Data were analyzed using Attride-Stirling&rsquo;s thematic analysis, leading to the development of a qualitative model after validation of the codings. In the second phase, to validate the qualitative model and produce the final research framework, the partial least squares structural equation modeling (PLS-SEM) method was applied. A questionnaire based on the model was distributed to 395 specialists and experienced architects through simple random sampling; 389 responses were analyzed. The statistical results confirm that all hypothesized relationships and paths in the conceptual model are significant.<br> The findings indicate that the influence of the epistemological system on mosque architecture&mdash;and the manifestation of this influence across various architectural elements&mdash;results from a multi-layered cognitive interaction. A proper understanding of mosque architecture thus requires attention to all these cognitive layers. In other words, a mosque operates not merely as a place of worship or social gathering, but as a cognitive and interpretive phenomenon. Through analytical and comparative methodologies, this study proposes a paradigm for evaluating and designing mosques based on cognitive layering.</span></span></span></span></div> ادراک معماری, مدل شناختی معماری, لایه‌های شناخت‌شناسی مسجد, معماری مسجد Architectural Perception ,Cognitive Model of Architecture, Cognitive Layers of Mosque, Mosque Architecture 103 126 http://jria.iust.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-2282-1&slc_lang=fa&sid=1 Mohammadamin Hasanzadeh محمدامین حسن زاده hz.amin@yahoo.com 1800319475328460010350 1800319475328460010350 Yes Faculty of Architecture and Urban Planning, University of Qom, Qom, Iran. دانشکده معماری و شهرسازی اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران. Amin Abdemojiri امین عبدمجیری a.abdemojiri@qom.ac.ir 1800319475328460010351 1800319475328460010351 No Department of Architecture, Faculty of Architecture and Urban Planning, University of Qom, Qom, Iran. گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران.