fa واکاوی تناسبات موجود در ابعاد دو جزء اصلی کالبدی نمونه‌هایی از گرمابه‌های دوران قاجار شهر قزوین مطالعات موضوعی در معماری و شهرسازی اسلامی (مانند ايده های فضائی- هندسی، نمادها، آرايه ها، احجام و غیره) Subject- oriented researches in Islamic architecture and urbanism, eg. Spatial-geometrical ideas, symbols and ornaments پژوهشي Research <div style="text-align: justify;"><span style="line-height:2;"><span style="font-size:12px;"><span style="font-family:Tahoma;"><span dir="RTL" lang="FA">معماری دوره‌های گذشته ایران، همیشه بر اساس به‌کارگیری قوانین و اصول هندسی انجام می‌شده است و همین امر، عامل اصلی غنی بودن ترسیمات و دقت در ساخت بناها به شمار می‌رود. به‌عبارت دیگر آگاهی از قواعد ریاضی و ترسیمات هندسی بر پایه ریاضیات همواره از وظایف اصلی معماران گذشته به حساب می‌آمده‌است. موضوعی که در معماری امروز ایران کمتر مورد توجه قرار گرفته و اصول و مفاهیم سنتی معماری از جمله قوانین هندسی و تناسبات به فراموشی سپرده شده و حضور آن در بناهای معاصر کشور به‌صورت چشمگیری کمتر شده است. در میان گونه‌های متعدد معماری ایران، گرمابه‌ها یکی از بناهای مهم شهری محسوب می‌شدند که همواره در طراحی و ساخت آن‌ها از نظر ایستایی، تنظیم شرایط محیطی، زیبایی و کارآیی توجه ویژه‌ای صورت می‌گرفته است. با توجه به تعدد گرمابه‌ها در دوره قاجار در شهر قزوین و نیز تنوعی که در ساختار آن‌ها وجود دارد، سوالات اصلی در این زمینه مطرح می‌گردد که از نظر شکلی، کدام‌یک از اشکال هندسی غالب در معماری ایرانی جهت طراحی اجزای اصلی کالبدی این گرمابه‌ها استفاده شده است؟ و نیز در طراحی اجزای اصلی کالبدی گرمابه‌های مذکور، از نظر ابعاد و اندازه، تناسبات خاصی رعایت گشته است؟ هدف کلی از این پژوهش، کشف نظام هندسی حاکم بر طراحی دو جزء اصلی کالبدی این بناها است. به عبارت دیگر اهداف این پژوهش بررسی اجزای اصلی کالبدی نمونه‌های منتخب از نظر شکل و فرم آن‌ها و همچنین دسته‌بندی‌شان از نظر الگوی ساختاری و نیز استخراج نظام هندسی، شکلی و ابعادی در اجزای نامبرده در این گرمابه‌هاست. این پژوهش از نوع کمی و کیفی بوده و بر پایه روش‌های تفسیری-تاریخی، پیمایشی و استدلال منطقی به تحلیل نظام‌های معماری و تناسبات ابعادی در سربینه و گرمخانه، به‌عنوان دو جزء اصلی این بناها در نُه گرمابه دوره قاجار شهر قزوین پرداخته است. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهند که در طراحی و ساخت دو جزء اصلی گرمابه‌های مذکور از نظام‌های معماری و تناسبات هندسی مختلفی با فراوانی‌های متفاوت استفاده شده است. از این یافته‌ها می توان نتیجه گرفت تناسب 3&radic; با کمترین فراوانی، تنها در نسبت طول به عرض پلان گرمخانه یک گرمابه رعایت شده است و الگوی تناسباتی غالب با بیشترین فراوانی، در طراحی و ساخت این اجزا، تناسب مربع یعنی وجود نسبت 1، بین طول و عرض فضاهای مذکور بوده است.&nbsp;</span><span dir="RTL" lang="FA"> </span></span></span></span></div> <div style="text-align: justify;"><span style="font-size:14px;"><span style="font-family:Times New Roman;"><span style="line-height:normal"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="color:black">Iranian architecture of the past is distinguished by its consistent application of geometric rules and mathematical principles, which endowed structures with visual richness and precision. This knowledge was fundamental to historical architectural practice but has diminished in contemporary Iranian design. Geometry remains a key organizing factor in classifying traditional Iranian architecture, with shared principles evident across building types such as bazaars, houses, mosques, and caravanserais.<br> Among these, traditional baths (hammams) represent an important typology, combining durability, environmental regulation, beauty, and functionality. During the Qajar period, Qazvin served as a major transit hub on the Silk Road, resulting in urban expansion and the construction of neighborhood baths across its twenty districts. These structures evolved from ancient ritual and social functions into significant public amenities, especially under Islamic emphasis on purification.<br> This study investigates whether specific geometric shapes and proportional systems governed the design of the two primary physical components&mdash;Sarbineh (changing room) and Garmkhaneh (hot room)&mdash;in nine Qajar-era baths in Qazvin. Employing a mixed-methods approach combining interpretative-historical, survey, and logical reasoning analysis, the research examines architectural layouts and dimensional ratios.<br> Findings indicate varied use of proportional systems. The &radic;3 ratio appears least frequently, observed only in the length-to-width proportion of Garmkhaneh plans. The dominant pattern across both components is the square proportion (1:1 ratio), particularly evident in the dimensions of length versus width. This suggests a consistent geometric logic underpinning the spatial organization of Qajar baths in Qazvin, affirming the enduring role of structured proportion in Persian architectural heritage.</span></span></span></span></span></div> تناسبات, هندسه, گرمابه, دوره قاجار, قزوین. Proportions, Geometry, Traditional baths, Qajar period, Qazvin. 48 64 http://jria.iust.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-2249-1&slc_lang=fa&sid=1 Maria Hossein Poornader ماریا حسین پورنادر mpoornader@tvu.ac.ir 1800319475328460010339 1800319475328460010339 Yes Department of Architecture and Urban Planning, Technical and Vocational University (TVU), Tehran, Iran. گروه معماری و شهرسازی، دانشگاه ملی مهارت، تهران، ایران.