Journal of Researches in Islamic Architecture

fa بررسی نقش تمایزات جنسیتی در طراحی خانه‌های سنتی شهر تبریز در دوره قاجار و پهلوی Investigating the Role of Gender Distinctions in the Design of Traditional Houses in Tabriz during the Qajar and Pahlavi Eras مطالعات موضوعی در معماری و شهرسازی اسلامی (مانند ايده های فضائی- هندسی، نمادها، آرايه ها، احجام و غیره) Subject- oriented researches in Islamic architecture and urbanism, eg. Spatial-geometrical ideas, symbols and ornaments پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">در طول تاریخ، به دلیل تمایزات جنسیتی که در جامعه شکل گرفته، نیازهای متفاوتی برای زن و مرد تعریف شده است. معماری نیز به عنوان تاثیرپذیرترین بخش جامعه، در پی آن دستخوش تغییر و تحول شده است. توجه به مسئله جنسیت، به عنوان یکی از عوامل اجتماعی و فرهنگی مؤثر بر شکل‌گیری فضاهای کالبدی و جانمایی آن‌ها، اهمیت بسیاری دارد. در بررسی رابطه بین جنسیت و معماری، مفهوم فضاهای جنسیتی پدیدار می‌شود که نمونه‌هایی از آن در معماری سنتی ایران قابل شناسایی است. در این زمینه، عوامل فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی عموماً مفهوم جنسیت و فضا را شکل داده‌اند. از جمله مهم‌ترین عناصر معماری سنتی، خانه‌های مسکونی هستند. این پژوهش به بررسی، تحلیل و مقایسه عناصر کالبدی گزیده‌ای از خانه‌های سنتی واقع در بافت تاریخی تبریز از دوره‌های قاجار و پهلوی، با تمرکز بر تمایزات جنسیتی و عوامل موثر بر آن می‌پردازد.  برای این منظور، هشت خانه از دوران قاجار و هشت خانه از دوران پهلوی به عنوان نمونه‌های موردی انتخاب شدند. هدف این تحقیق، پاسخ به سوالات زیر است: تمایزات جنسیتی چگونه در طراحی خانه‌های سنتی دوره قاجار و پهلوی شهر تبریز تجلی یافته است؟ چه تفاوت‌هایی بین آن‌ها وجود دارد؟ و کدام عناصر فضایی، بیشترین تاثیرپذیری را از مسئله تمایز جنسیتی می‌گیرند؟ برای پاسخ به این سوالات، یک تحلیل کیفی انجام شد. بر اساس یافته‌ها، تمایزات جنسیتی در معماری خانه‌های دوره قاجار به طور قابل توجهی تحت تاثیر عوامل فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی بوده است. در مقابل، در خانه‌های دوره پهلوی تاثیر این عوامل بر مقوله جنسیت به طور قابل توجهی کاهش یافته است. در نهایت، این خانه‌ها فاقد تفکیک فضایی مبتنی بر جنسیت بودند و معماری آن‌ها به سمت برون‌گرایی حرکت کرده است. در میان تمام عناصر معماری، در خانه‌های دوره قاجار، بیشترین تأثیر تمایز جنسیتی در تعریف فضایی دو حیاط مجزا مشهود بود: بیرونی (حیاط بیرونی) و اندرونی (حیاط اندرونی). در خانه‌های دوره پهلوی، اگرچه تمایزات جنسیتی به طور کلی در تمام اجزای فضایی کاهش یافت، اما اتاق‌های خصوصی، حمام‌ها و - در برخی موارد - آشپزخانه همچنان عناصری بودند که بیشترین تأثیر را از ملاحظات جنسیتی می‌گرفتند.</div> <div style="text-align: justify;">Throughout history, due to gender-based distinctions formed within society, differing needs have been defined for men and women. Architecture, as one of the most impressionable aspects of society, has consequently undergone transformation. Attention to gender—as a social and cultural factor influencing the formation of physical environments and their spatial arrangement—is of particular importance. In exploring the relationship between gender and architecture, the concept of gendered spaces emerges, with examples identifiable in traditional Iranian architecture. In this context, cultural, social, and economic factors have generally shaped the conception of gender and space. Among the most significant elements of traditional architecture are residential houses. This study investigates, analyzes, and compares the physical components of a selection of traditional houses located in the historical fabric of Tabriz from the Qajar and Pahlavi periods, focusing on gender distinctions and the influencing factors. To this end, eight houses from the Qajar-era and eight from the Pahlavi-era were selected as case studies. The research aims to answer the following questions: How were gender distinctions manifested in the design of traditional houses in Tabriz during the Qajar and Pahlavi periods? what are the differences between them? And which spatial elements were most affected by gender differentiation? A qualitative analysis was conducted to address these questions. According to the findings, gender distinctions in the architecture of Qajar-era houses were more significantly influenced by cultural, social, and economic factors. In contrast, in Pahlavi-era houses, the impact of these factors on spatial gender segregation was considerably diminished. Ultimately, these homes exhibited an absence of gender-based spatial division and their architecture moved towards extroversion. Among all architectural elements, in Qajar-period houses, the greatest impact of gender distinction was evident in the spatial definition of two separate courtyards: the outer courtyard and the inner courtyard. In Pahlavi-era houses, although gender distinctions were generally reduced across all spatial components, private rooms, bathrooms, and—in some cases—the kitchen remained the elements most influenced by gender considerations.</div> خانه های سنتی تبریز, عناصر کالبدی, جنسیت, عوامل فرهنگی, اجتماعی و اقتصادی. Traditional Houses of Tabriz, Physical Elements, Gender, Cultural, Social, and Economic Factors. 0 0 http://jria.iust.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-2137-1&slc_lang=fa&sid=1 Sahar Hosseinpour سحر حسین پور hosseinpour.arch95@gmail.com 1800319475328460010302 1800319475328460010302 Yes Faculty of Architecture and Urbanism, Tabriz Islamic Art University. Tabriz, Iran. دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، ایران. Yahya Jamali یحیی جمالی y.jamali@aui.ac.ir 1800319475328460010303 1800319475328460010303 No Art University of Isfahan, Isfahan, Iran. دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران. Azita Belali oskuyi آزیتا بلالی اسکویی a.oskoyi@tabriziau.ac.ir 1800319475328460010304 1800319475328460010304 No Faculty of Architecture and Urbanism, Tabriz Islamic Art University, Tabriz, Iran. گروه معماری و شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، ایران. Shamim Nottagh شمیم نطاق Sh.netagh@tabriziau.ac.ir 1800319475328460010305 1800319475328460010305 No Faculty of Architecture and Urbanism, Tabriz Islamic Art University, Tabriz, Iran. دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، ایران. Aref Monadi عارف منادی aref_monadi@arch.iust.ac.ir 1800319475328460010306 1800319475328460010306 No Department of Urban Engineering, Faculty of Architecture and Urban Planning, Sooreh International University, Tehran, Iran. گروه مهندسی شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه بین المللی سوره، تهران، ایران.