Journal of Researches in Islamic Architecture

fa بررسی تحول سازماندهی فضایی در معماری مدارس دوره اسلامی: مطالعه تطبیقی دوره‌های سلجوقی، تیموری، صفوی و قاجار Study in evolution of spatial arrangement in Islamic schools’ architecture. Comparative study of Seljuk, Timurid, Safavid and Qajar Eras عمومى General پژوهشي Research با ورود اسلام به ایران، دانش‌اندوزی -که این بار با دین پیوندی مستحکم داشت- در این سرزمین به شکوفایی می‌رسد. با اینکه در دورههای بعد، مدارس مستقل از مساجد به وجود آمدند؛ اما پیوند میان مسجد و مدرسه به دلیل تعلیمات مذهبی در مدارس دوباره شکل گرفت و به مسجد- مدرسه در معماری اسلامی منتصب شد. ادغام دو عملکرد مسجد و مدرسه به شکل‌گیری نوآوری‌ها و خلاقیت‌های فضایی در معماری این بناها ختم شد. از این رو معماری آنها در میان معماری اسلامی اهمیت فوقالعاده‌ای داشته است. این نوشتار با این فرضیه که کالبد مدارس ایرانی در دوره سلجوقی تا دوره قاجار، سیری تحولی داشته است؛ در جستجوی یافتن ویژگی‌های کالبدی مدارس ایرانی در هر دوره تاریخی و نیز روند تحول سازماندهی فضایی آنها از طریق بررسی نمونه‌ها میباشد. همچنین جهت درک بهتر و تحلیل دقیق‌تر تحولات سازماندهی فضایی، گونه‌شناسی نظام ارتباط و نظام کالبدی مدارس سنتی چهار دوره تاریخی صورت گرفت. این گونه‌شناسی شامل موضوعاتی ازجمله نظام کالبدی، سازماندهی فضایی، ارتباطات کالبدی، نحوه ارتباط فضای آموزشی و نیایشی، شیوه‌های تعریف فضا (بسته، باز و پوشیده) می‌باشد. روش گردآوری اطلاعات پژوهش، به لحاظ نوع نتایج توصیفی-تحلیلی و به لحاظ رهیافت تاریخی-تفسیری است که به شیوه تحلیل گونه‌شناختی و با شیوه گردآوری داده کتابخانه‌ای (اسنادی) و با ابزار نقشه‌خوانی، سندخوانی و فیش‌برداری انجام شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مدارس در هر دورۀ تاریخی، خصوصیات کالبدی ویژهای پیدا کردند و همین امر سبب ایجاد تحولات فضایی از جمله فضاهای اقامتی، آموزشی و نیایشی مطلوب در جهت نیازهای طلاب بوده است. به‌عنوان مثال، ایوان‌های مدارس سنتی در ابتدا کارکرد آموزشی داشتند و طلاب جهت امر مباحثه در ایوان‌ها گردهم می‌آمدند. همچنین در برخی موارد کارکرد نیایشی نیز داشتند. در نتیجه با توجه به پژوهش حاضر و بررسی نمونه‌های موردی، کالبد مدارس سنتی از لحاظ ویژگی‌های اجزای اصلی شامل (ایوان، حجره، مدرس، و...) و سازماندهی فضایی، تحولات تکاملی را در طی دوره‌های سلجوقی، تیموری، صفوی، قاجار طی کرده‌اند. With the arrival of Islam in Iran, the knowledge that had a strong connection with religion flourished in this land. Although in later periods schools were established independently from mosques, because of the religious studies in schools, the connection between mosques and schools was recreated again and they were called mosque-school in Islamic architecture. The integration of the two functions of mosque and school led to spatial innovations and creativity in the architecture of these buildings. Therefore, the architecture of these buildings had quite a special importance in the history of Islamic architecture. This article is based on the assumption that the body of Iranian schools from the Seljuk period to the Qajar period has evolved; It seeks to find the structural characteristics of Iranian schools in each historical period and also the evolution of their spatial arrangement by examining the models. For a better understanding and more specific analysis, the evolution of the spatial arrangement, typology of the structural system, and the relationship of traditional schools were conducted for the mentioned schools. This typology includes topics like structural system, spatial layout, structural communications, how to connect educational and worshiping (prayer) areas, methods of defining space (closed, open, and covered). The data were initially presented using a descriptive method and then they were evaluated through an analytical and adaptive method, and in terms of historical-interpretive approach, it was accomplished with typological analysis method and using library sources, collecting data from historical books, mapping, documents and receipts reading. Study results show that schools in each historical period in order to meet the needs of students, have found specific structural characteristics and this has led to spatial changes, including residential, educational, and worshipping areas. For example, the porches of traditional schools initially had an educational function, and students gathered on the porches to discuss. In some cases, they also had been used for praying purpose. As a result, according to the present study and the case studies, the body of traditional schools in terms of the characteristics of the main components (porch, dorm, madrasa, etc.) and spatial arrangement, have passed evolutionary developments during the Seljuk period, Timurids, Safavids, Qajar. معماری, گونه‌شناسی, سازماندهی, مدارس, دوره اسلامی Architecture, Typology, Organization, Schools, Islamic Period 101 126 http://jria.iust.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1630-2&slc_lang=fa&sid=1 Hamed Hayaty حامد حیاتی hamed-hayaty@iauahvaz.ac.ir 180031947532846007316 180031947532846007316 Yes Mahsa Behdarvand مهسا بهداروند mahsa.bhdv@gmail.com 180031947532846007317 180031947532846007317 No