fa تأثیر وجوه موازی اسلام و مسیحیت بر شکل‌گیری معماری کلیسا و مسجد (با تأکید بر روند تبدیل کلیسا به مسجد در دوران عثمانی) مطالعات موضوعی در معماری و شهرسازی اسلامی (مانند ايده های فضائی- هندسی، نمادها، آرايه ها، احجام و غیره) Subject- oriented researches in Islamic architecture and urbanism, eg. Spatial-geometrical ideas, symbols and ornaments پژوهشي Research اسلام به‌طور سریع و در مدتی کوتاه‌تر از نیم‌قرن، در ابعاد گسترده‌ای-از اسپانیا تا مرزهای چین- گسترش یافت. درصورتی‌که مسیحیت با روندی بسیار آرام و در خلال چندین قرن صورت گرفت. پس از گسترش اسلام در غرب آسیا، نیاز به شهرهایی متناسب با الگوی زندگی اسلامی، باعث گردید در بسیاری از شهرها مسلمانان به دنبال تحول در زیربناهای فکری جامعه و درعین‌حال با ایجاد کم‌ترین تغییر در کالبدهای موجود، رویکردی را به وجود آوردند که بناهایی مانند کلیساها را به مساجد تبدیل نمایند. این پژوهش با مطالعه‌ی روند تبدیل کلیساها به مساجد در دوره صدر اسلام به بررسی جنبه‌های مختلف تأثیرات اعتقادی آیین اسلام و مسیحیت بر معماری خواهد پرداخت.<br> پرسش‌های مطرح‌شده در این پژوهش مربوط است به ریشه‌های شکل‌گیری فضای مسجد و کلیسا و بررسی روند جریانات اعتقادی- مذهبی ادیان اسلام و مسیحیت که چگونه متأثر و متبلور از اندیشه‌های اسلامی در معماری مسیحیت در جریان تبدیل کلیسا به مسجد بوده است.<br> فرضیه پژوهش علت شکل‌گیری جریان تاریخی تبدیل کلیسا به مسجد را ناشی از حضور وجوه موازی در اندیشه‌های عرفانی و الهیات ادیان اسلام و مسیحیت دانسته و بیانگر اندیشه‌های انعطاف‌پذیر دین اسلام در تأثیرپذیری از الگوهای زیبایی شناسانه است. بر اساس پرسش‌های مطرح‌شده و با هدف اثبات فرضیات فوق، این پژوهش با کمک راهبرد تحقیق تفسیری- تاریخی و با استفاده از روش تحقیق کتابخانه‌ای، با رویکرد تطبیقی به تحلیل موردی نمونه‌های کلیساهای تبدیل‌شده به مساجد، می‌پردازد. ریشه‌یابی و تطبیق عرفان و الهیات مشترک تأثیرگذار بر معماری بناهای عبادتگاهی اسلام و مسیحیت، با بیان جنبه‌های مؤثر در ایجاد جریان تاریخی تبدیل کلیسا به مسجد، نشانگر انعطاف‌پذیری دین اسلام در مقابل انتخاب بهترین الگوهای موجود برای تأمین نیاز مسلمانان و اجتماع در یک بنای عبادتگاهی بوده است. بنای کلیسا بر مبنای نظام اعتقادی مسیحیان توانسته به مکان مناسبی برای مسلمانان با هدف مشترک تجمع یکتاپرستان برای عبادت پروردگار تبدیل گردد.<br> &nbsp; Islam spread quickly less than half a century on a large scale - from Spain to the borders of China. While, Christianity spread slowly during several centuries. After the spread of Islam in the West of Asia and the evolution of intellectual foundation of the community, the need for creating cities in accordance with Islamic lifestyle through making the least changes to the existing structure, resulted in adopting a new approach like converting churches into mosques in many Muslim cities. This research studies the various aspects of Islamic and Christianity beliefs on the process of converting churches into the mosques. The questions are: How have the formation of spaces in churches and mosques influenced by Islamic and Christian ideological flows? How have the Islamic thoughts embodied in the Christian architecture, during the process of converting churches into the mosques?<br> The hypothesis of this research is: &ldquo;the formation of historical process of converting churches into the mosques is because of either existence of parallel aspects in Islamic and Christian theology or flexibility of Islamic thoughts in influencing by aesthetic patterns&rdquo;. Based on the research questions and to examine the hypothesis, we analyze the process of converting churches into the mosques through using library source and adaptive approach of historical-interpretive method. Findings indicates that the origins of these monumental buildings is the simple form of a house that later developed to magnificent architectural forms in response to historical events. Due to the idea of collective worship in Islam, more diverse range of religious buildings were created in Islamic era than Christian era. The introduction of Islam to the new cities and its political power influenced the architectural aspects of the cities. In spite of the parallel aspects and common roots of the early churches and mosques, it was probable that churches were used for different purpose, but the process of converting churches into the mosque in the newly Muslim regions shows the compatibility of Islam with the culture, ideology and the main purpose (worship of God) of Christianity.<br> &nbsp; معماری, مسجد, کلیسا, عرفان اسلامی, الهیات مسیحی. Architecture, Christian theology, Church, Islamic mystic, Mosque. 121 137 http://jria.iust.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-182-108&slc_lang=fa&sid=1 Maryam Akbari مریم اکبری makbari193@gmail.com 180031947532846004645 180031947532846004645 Yes Ph.D. student, Department of Architecture, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran Mohammadmehdi Moulaii محمد مهدی مولایی m.moulaii@basu.ac.ir 180031947532846004646 180031947532846004646 No Assistant Professor, Department of Architecture, Faculty of Art and Architecture, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran