Journal of Researches in Islamic Architecture

fa بررسی مفهوم و ارزیابی پُروخالی در جداره‌های خانه‌های تاریخی تبریز Concept and Evaluation of Porosity in Façades of Tabriz Historical Houses مطالعات موضوعی در معماری و شهرسازی اسلامی (مانند ايده های فضائی- هندسی، نمادها، آرايه ها، احجام و غیره) Subject- oriented researches in Islamic architecture and urbanism, eg. Spatial-geometrical ideas, symbols and ornaments پژوهشي Research جداره ها ازجمله عناصر کالبدی آثار معماری هستند که نقش بسزایی در ترجیحات زیبایی شناسانه مخاطب خود دارند. نمای بنا، اولین و شاید مهم‌ترین تأثیر را بر روی مخاطب خود ایجاد می کند. یکی از موضوعات علم زیبایی شناسی تشخیص و درک عوامل مؤثر در یک فرآیند زیبا یا خوشایند است. از آنجایی‌که برای ارزیابی زیبایی یک پدیده باید شاخص ها و کیفیت های بصری آن بررسی گردند؛ بنابراین یافتن سنجه و روشی برای ارزیابی این کیفیت های بصری، می تواند از اولویت های زیباشناسی باشد. کیفیت های بصری متفاوتی در شکل گیری جداره نقش دارند که یکی از آنها پُروخالی (تخلخل) می باشد. این پژوهش بر مبنای این سؤال شکل‌گرفته است که چگونه می توان میزان پُروخالی، به‌عنوان یکی از کیفیت های بصری جداره را ارزیابی و اندازه گیری نمود و چه رابطه ای بین میزان عددی پُروخالی در جداره‌ی این بناها وجود دارد؟ هدف از این پژوهش، بررسی مفهوم پُروخالی به‌عنوان یک کیفیت بصری در جداره‌ی خارجی بنای معماری و رمزگشایی از هنر جداره‌سازی معماری ایرانی-اسلامی از طریق سنجش کمّی میزان «پُروخالی» در جداره های خارجی است. برای رسیدن به این هدف در بخش نظری با استفاده از روش تحلیلی-توصیفی به ارائه‌ی چهارچوب نظری پرداخته شده است. در این قسمت با بیان مفهوم پُروخالی، عناصر معماری پُروخالی و همچنین بررسی نظریات، عوامل مؤثر در ارزیابی پُروخالی ها تعیین گردید. سپس با دسته بندی عناصر پُروخالی، انتخاب معیارها و متغیرهای مؤثر در پُروخالی جداره و همچنین پرسشنامه های ساختاریافته برای یافتن ارتباط بین این متغیرها و میزان تأثیرگذاری آنها بر یکدیگر و اندازه‌ی پُروخالی جداره، روشی کمّی در به دست آوردن مقداری عددی از آن معرفی شده است. در بخش مطالعه موردی، چهارچوب نظری مذکور و روش ارزیابی پُروخالی به‌صورت پیمایشی در 30 جداره خارجی اصلی از معماری مسکونی دوره‌های قاجار و پهلوی شهر تبریز انجام شده؛ و به‌صورت آماری توصیف و تحلیل گردیده است. بر اساس یافته ها، جداره های خارجی دارای ویژگی بخصوصی به نام عدد پُروخالی می باشد که منحصر به آن جداره می باشد. ساختار عناصر شکل دهنده و تغییرات پُروخالی جداره ها نیز از الگوی خاصی تبعیت می کنند. همچنین این پژوهش نشان می دهد پُر و خالی بودن یک ویژگی زیبایی شناختی میباشد که از الگویی پنهان و رازآلود برخوردار است و حاصل اعمال سلیقه‌ی زیبایی شناسانه معماران، دریافت بازخوردهای مخاطبین و در نظر گرفتن شرایط زیست محیطی می‌باشد. این تراز بهینه و زیباشناسانه پُروخالی در جداره های خانه های تاریخی تبریز نزدیک به عدد 4/0 (40 %) می باشد. «پُروخالی» به‌عنوان یک کیفیت بصری و روش اندازه گیری کمّی آن همچنین می تواند به‌عنوان یک شاخص در ارزیابی های زیبایی شناسانه از جداره های معماری کاربرد داشته باشد. Façades are one of the architectural physical elements that play a significant role in the aesthetic preferences on their observer. The façade creates the first and perhaps the most important impact. Aesthetic is identifying and understanding factors that contribute to perception of an object or beautiful/pleasant process. In order to assess the beauty of a phenomenon, its factors and visual qualities should be studied, so finding a measure or a way to evaluate them are one of aesthetics’ priorities. Therefore, not only recognition of visual qualities, but also their quantitative evaluation is also important in aesthetics. Different visual qualities participate in the formation of façades, one of which is porosity. If these visual qualities studied, interpreted and measured, their factors, rules, and attributes can be extracted and using them as variables, the aesthetics of façades can be evaluated. This research is based on the question of how porosity can be measured and evaluated as one of the visual quality of façade and what is the relation between the quantitative measures of these buildings' façade's porosity? The purpose of this research is to investigate the concept of porosity as a visual quality and to decode the art of designing and constructing façades in Iranian-Islamic architecture by quantitatively measuring the porosity. The study in theoretical part, using the analytical-descriptive method, has presented a theoretical framework. In the first stage a comparative method will be used. Collecting information in this research, in addition to documentary and library studies, will also include field studies that are used to compile the subject literature review to find the thematic framework. At this stage, by expressing the perceptual concept, the architectural porosity elements as well as the study of its theories, criteria, rules and components are explained. In the second stage, a quantitative method for measuring porosity will be presented using the criteria and components obtained in the previous stage, the classification of porosity elements, factors and effective variables of façade's porosity. Structured questionnaires will be used to find the relationship between these variables and their impact on each other and facade's porosity. In the third stage which is the case study section, the theoretical framework and the porosity quantitative measuring method are carried out in 30 main facades of historical houses of Tabriz city and gathered data are analyzed with descriptive statistics. Based on the findings of the research, façades have a special feature called porosity number that is unique to them. The structure of the forming elements and the porosity changes of the façades also follow a particular pattern. The research also shows that the main trait of porosity is openness. Air circulation, light and the connection of internal and external spaces are major physical achievements of porosity and its spiritual achievement is space and raised meaning in architecture. Empty, despite the lack of material has an equal value, and sometimes more, than full, and how it is created and placed not only increases the physical and spatial quality but also can have an impact in facades’ evaluations. Porosity is one of the basic visual qualities, which over time has found a more significant role in façade. Porosity has a hidden and mysterious pattern that can be the result of aesthetic feedback from architects, observers/residents, and environmental conditions of the region. A certain evident percentage of porosity and a specific pattern and alignment of porous space arrangement found in this study indicate that, at least in Tabriz environmental conditions, a specific pattern of porosity is a part of the aesthetic preferences of the architects and the residential-historical architectural users of Tabriz city. This optimal and aesthetic level of porosity in the historical houses of Tabriz façades is close to 0.4 (40%).This pattern and alignment can be considered by contemporary architects in this cultural-climatic area as an aesthetic factor. Of course, the generalization of these features to other cities in Iran and beyond requires more and wider researches. This study showed that porosity as a visual quality and its quantitative measurement method can also be used as criteria of aesthetic evaluation of architectural façades. پُروخالی (تَخَلخُل), جداره‌های معماری, سنجش کمّی, کیفیت‌های بصری, زیبایی‌شناسی تجربی. Porosity, Architectural Façade, Quantitative Measurement, Visual Qualities, Empirical Aesthetic. 66 80 http://jria.iust.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-182-93&slc_lang=fa&sid=1 Massud Wahdattalab مسعود وحدت طلب 180031947532846003891 180031947532846003891 Yes Ph.D. in Architecture, Assistant Professor, Tabriz Islamic Art University دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز Ali Yaran علی یاران 180031947532846003892 180031947532846003892 No Ministry of Science, Research and Technology استاد وزارت علوم، تحقیقات و فناوری Hamed Mohammadi Khoshbin حامد محمّدی خوش‌بین 180031947532846003893 180031947532846003893 No PhD Student of Islamic architecture, Faculty of Architecture and Urbanism Tabriz Islamic Art University دانشجوی دوره دکتری معماری اسلامی دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه هنر اسلامی تبریز