fa آسیب‌شناسی شاخص‌محور کیفیت زیست اجتماعی - فرهنگی در طرح‌های مسکن قم: رویکردی ترکیبی در تحلیل الگوهای سکونتی مطالعات موضوعی در معماری و شهرسازی اسلامی (مانند ايده های فضائی- هندسی، نمادها، آرايه ها، احجام و غیره) Subject- oriented researches in Islamic architecture and urbanism, eg. Spatial-geometrical ideas, symbols and ornaments پژوهشي Research <div style="text-align: justify;"><span style="font-size:12px;"><span style="font-family:Tahoma;"><span style="line-height:normal"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="AR-SA">پیامد تمرکز عمده سیاست‌های مسکن ایران بر شاخص‌های کمی و توجه کمتر به ابعاد اجتماعی و فرهنگی کیفیت زیست، شکل‌گیری مجموعه‌هایی فاقد تعامل اجتماعی و تعلق مکانی پایدار بوده است. در شهر مقدس قم به‌واسطه تنوع الگوهای سکونتی و پیچیدگی زمینه فرهنگی - جمعیتی این مسئله نمود پررنگ‌تری یافته و نیازمند آسیب‌شناسی است. پژوهش حاضر باهدف آسیب‌شناسی شاخص‌محور کیفیت زیست اجتماعی در طرح‌های مسکن شهر قم و مقایسه تطبیقی پنج الگوی اصلی سکونتی &laquo;واگذاری زمین، ویلایی، آپارتمانی، اقدام ملی و نهضت ملی&raquo; انجام شده است. داده‌ها از چهار منبع مکمل شامل اسناد رسمی و گزارش‌های فنی، مشاهدات میدانی ساختارمند، مصاحبه‌های کارشناسی، و داده‌های ثانویه شهری - مکانی گردآوری و پس از کدگذاری تحلیلی در قالب چهار محور &laquo;کیفیت معماری - فضایی، انطباق فرهنگی - اجتماعی، مداخلات نهادی و تجربه زیست&raquo; به مقادیر رتبه‌ای استاندارد تبدیل شدند. وزن‌دهی شاخص‌ها با نظر خبرگان</span> (AHP) <span lang="AR-SA">تعیین و داده‌ها جهت تحلیل تطبیقی استانداردسازی شد</span>. به‌منظور نمایش روابط نسبی میان الگوهای سکونتی، از تحلیل مؤلفه‌های (PCA) &nbsp;و از تحلیل فاصله‌ محور برای خوشه‌بندی مشابهت‌ها (K-medoids) &nbsp;باتوجه‌به جنبه اکتشافی این روش‌ها برای پژوهش حاضر استفاده شد. یافته‌ها نشان می‌دهد: &laquo;واگذاری زمین&raquo; در هر سه بُعد، دارای پایین‌ترین کارکرد و الگوی پرریسک فرهنگی - اجتماعی شناسایی می‌شود؛ &laquo;نهضت ملی&raquo; باوجود فاصله تا سطح مطلوب، بهترین وضعیت نسبی را در میان الگوها دارد؛ سه شاخص کلیدیِ &laquo;زیرساخت و خدمات (B2)<span lang="AR-SA">، پیشرفت فیزیکی</span> (B4) <span lang="AR-SA">و هویت فرهنگی محله </span>(C3)<span lang="AR-SA">&raquo;</span> <span lang="AR-SA">به‌عنوان عوامل تمایزدهنده ظاهر شدند؛ تحلیل دوبُعدی</span> PCA &nbsp;بر مسیر اصلاح سیاستی به‌سوی تمرکز بر این سه شاخص راهبردی تأکید و خوشه‌بندی &laquo;واگذاری زمین&raquo; را به‌عنوان خوشه‌ای مستقل تفکیک می‌نماید؛ در همه الگوها به‌ویژه &laquo;واگذاری زمین&raquo;، ضعیف‌ترین حلقه کیفیت زیست اجتماعی &laquo;مرحله پساسکونت&raquo; است که باید کانون مداخله سیاستی قرار گیرد. نتیجه‌گیری پژوهش نشان می‌دهد تلفیق چارچوب مفهومی فرهنگی - اجتماعی با تحلیل‌های شاخص‌محور می‌تواند تصویری یکپارچه و چندلایه از کیفیت زیست در طرح‌های مسکن ارائه کند و به اولویت‌بندی مداخلات طراحی و نهادی بینجامد؛ همچنین تمرکز راهبردی بر پساسکونت و بر سه شاخص (B2/B4/C3) <span lang="AR-SA">بیشترین بازده سیاستی را رقم می‌زند</span>.</span></span></span></span></span></div> <div style="text-align: justify;"><span style="font-family:Times New Roman;"><span style="font-size:12px;"><span style="line-height:normal"><span style="unicode-bidi:embed">Iran&rsquo;s housing policies have largely prioritized quantitative indicators, such as the number of units delivered and total floor area, while paying limited attention to the socio-cultural dimensions of quality of life. As a result, many housing complexes achieve acceptable technical performance yet fail to foster social interaction and a sustained sense of place. In the city of Qom, where diverse residential patterns intersect with a complex religious and demographic context, this imbalance is more pronounced and calls for a systematic, indicator-based comparative assessment. This study undertakes an indicator-driven evaluation of socio-cultural quality of life across housing projects in Qom, comparatively examining five principal residential patterns (land allocation, detached housing, apartment complexes, National Action Plan housing, and National Housing Movement projects). Data were collected from four complementary sources: official documents and technical reports, structured field observations, expert interviews, and secondary urban&ndash;spatial (GIS) datasets. Following analytical coding, indicators were organized into four dimensions, architectural&ndash;spatial quality, socio-cultural compatibility, institutional interventions, and lived experience, and converted into standardized ordinal values. Indicator weights were derived through expert judgment using the Analytic Hierarchy Process (AHP), and the dataset was subsequently prepared for comparative analysis. To explore relational patterns among residential types, Principal Component Analysis (PCA) and distance-based clustering (K-medoids) were applied in an exploratory framework. Findings indicate that the land allocation model exhibits the weakest performance across all three principal dimensions and emerges as a high-risk socio-cultural pattern. By contrast, the National Housing Movement demonstrates the most favorable relative performance, though still below optimal standards. Three key indicators, infrastructure and services (B2), physical progress (B4), and neighborhood cultural identity (C3), function as primary differentiators. The two-dimensional PCA configuration clarifies policy reform trajectories toward these strategic indicators, while clustering isolates land allocation as a distinct and vulnerable group. The managerial synthesis underscores the post-occupancy phase as the most critical deficiency across all models, particularly in land allocation schemes, and identifies it as the priority domain for policy intervention. Overall, integrating a socio-cultural conceptual framework with indicator-based analytical modeling provides a multilayered and coherent understanding of quality of life in housing projects and enables the prioritization of design and institutional interventions. Strategic emphasis on the post-occupancy stage and on the three key indicators (B2/B4/C3) yields the highest potential policy return.</span></span></span></span><br> &nbsp;</div> کیفیت زیست اجتماعی-فرهنگی؛ الگوهای سکونتی؛ خوشه‌بندی K- Medoids؛ تحلیل مؤلفه‌های اصلی؛ نمودار راداری؛ نهضت ملی مسکن Socio-Cultural Quality of Life, Residential Models, K-Medoids Clustering, Principal Component Analysis, Radar Chart, National Housing Movement 0 0 http://jria.iust.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-975-1&slc_lang=fa&sid=1 Marzieh-Alzahra Nassirpour مرضیه الزهرا نصیرپور m.nassirpour@qom.ac.ir 1800319475328460010951 1800319475328460010951 No Department of Architecture, Faculty of Engineering, Qom University, Qom, Iran. گروه معماری، دانشکده فنی مهندسی، دانشگاه قم، قم، ایران. Mahdieh Bayati مهدیه بیاتی bayati_2006@hotmail.com 1800319475328460010952 1800319475328460010952 No Department of Statistics, Faculty of Basic Sciences , University of Qom, Qom, Iran. گروه آمار، دانشکده علوم پایه، دانشگاه قم، قم، ایران. Hamed Hayaty حامد حیاتی hamedhayaty@yahoo.com 1800319475328460010953 1800319475328460010953 Yes Department of Architecture, Faculty of Engineering, Qom University, Qom, Iran. گروه معماری، دانشکده فنی مهندسی، دانشگاه قم، قم، ایران.