Journal of Researches in Islamic Architecture

fa واکاوی سه دهه روند جهانی مطالعات معماری مساجد با نگاهی به ایران (تحلیل بیبلومتریک) Three Decades of Global Mosque Architecture Research: A Bibliometric Analysis with Focus on Iran تبیین و تحلیل آخرین دستاوردهای نظری و عملی در معماری و شهرسازی اسلامی Definition and analysis of the latest theoretical and practical accomplishment in Islamic architecture and urbanism پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">معماری مسجد، به‌عنوان تجلی‌گاه پیوند میان ایمان، هنر و فضای شهری، همواره یکی از ارکان بنیادین هویت‌بخشی در جوامع اسلامی به شمار آمده است. اهمیت این فضا در معماری اسلامی، موجب شکل‌گیری مطالعات گسترده‌ و متنوعی در زمینه طراحی، عملکرد و ارزش‌های نمادین آن شده است. با توجه به تنوع پژوهش‌ها در این عرصه، تحلیل نظام‌مند مطالعات پیشین امکان شناسایی روندها، موضوعات پرتکرار و شکاف‌های پژوهشی را فراهم می‌کند. در همین راستا سؤال تحقیق این است که: مطالعات علمی نمایه‌شده در پایگاه اسکوپوس در حوزه معماری مساجد، چه روندها، کلیدواژگان و شکاف‌های پژوهشی را نشان می‌دهند و این اطلاعات چگونه می‌توانند به شناسایی مسیرهای پژوهشی آینده کمک کنند؟ هدف پژوهش، بررسی نظام‌مند اسناد علمی نمایه‌شده در پایگاه اسکوپوس در حوزه معماری مساجد با تمرکز بر تحلیل کتاب‌سنجی، شناسایی موضوعات پرتکرار، روندهای برجسته و خلأهای پژوهشی است تا مسیرهای بالقوه برای مطالعات آینده شناسایی شود. روش تحقیق از نوع آمیخته (ترکیبی از رویکردهای کمی و کیفی) است. در بخش کیفی، مرور ادبیات با رویکرد توصیفی-تحلیلی انجام شده و در بخش کمی، با بهره‌گیری از روش علم‌سنجی و نرم‌افزار VOSviewer، داده‌های استخراج‌شده از پایگاه اسکوپوس تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که تمرکز عمده مطالعات مورد بررسی، بر جنبه‌های کالبدی، معنوی، هویت و تاریخ معماری مساجد بوده است، در حالی که موضوعاتی چون پایداری، هوشمندسازی و بهره‌وری انرژی کمتر بررسی شده‌اند. ایران با وجود پیشینه غنی معماری مساجد، در اسناد نمایه‌شده در پایگاه اسکوپوس سهم محدودی از تولیدات علمی را به خود اختصاص داده است. نتایج نشان می‌دهد که پژوهش‌های تطبیقی، فناوری‌های نوین و توسعه مدل‌های معماری نوین، از جمله حوزه‌هایی هستند که در ادبیات موجود کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند. این نتایج تصویری از وضعیت موجود پژوهش‌ها ارائه می‌کند که می‌تواند در شناسایی جهت‌گیری‌های پژوهشی آینده مورد استفاده قرار گیرد. همچنین، بهره‌گیری از رویکردهای بین‌رشته‌ای و استفاده از ابزارهای تحلیلی نوین، می‌تواند موجب ارتقای کیفیت تحلیل‌ها و همگرایی بیشتر میان پژوهشگران در حوزه‌های معماری، مطالعات اسلامی و فناوری‌های نوظهور شود. با توجه به کم‌رنگ بودن حضور برخی رویکردها در ادبیات موجود، استفاده از رویکردهای بین‌رشته‌ای می‌تواند یکی از مسیرهای قابل بررسی در پژوهش‌های آینده باشد. </div> <div style="text-align: justify;">Mosque architecture, as an embodiment of the interplay between faith, art, and urban space, has long been regarded as a fundamental element in shaping identity within Islamic societies. The significance of mosques in Islamic architecture has given rise to extensive and diverse research on their design, functions, and symbolic values. Given the breadth of scholarship in this field, a systematic analysis of previous studies can facilitate the identification of research trends, frequently examined topics, and existing gaps. Accordingly, this study addresses the following research question: What trends, keywords, and research gaps are reflected in scholarly studies indexed in the Scopus database on mosque architecture, and how can these findings contribute to identifying future research directions? The aim of this research is to systematically examine scholarly documents indexed in Scopus on mosque architecture, with a focus on bibliometric analysis, the identification of prominent trends, frequently investigated topics, and research gaps, in order to identify potential directions for future research. A mixed-methods research design, combining quantitative and qualitative approaches, was adopted. The qualitative component involved a descriptive–analytical literature review, while the quantitative component employed scientometric analysis using data extracted from the Scopus database and analyzed through VOSviewer software. The findings indicate that the reviewed studies have primarily focused on the physical, spiritual, identity-related, and historical dimensions of mosque architecture, whereas topics such as sustainability, smart technologies, and energy efficiency have received comparatively limited attention. Despite its rich architectural heritage in mosque design, Iran accounts for a limited share of the scholarly publications indexed in Scopus. The results further indicate that comparative research, emerging technologies, and the development of innovative architectural models represent areas that have received relatively insufficient attention in the existing literature. These findings provide an overview of the current state of research and can support the identification of future research priorities. Furthermore, interdisciplinary approaches and the application of advanced analytical tools may enhance the quality of research and foster greater convergence among scholars in architecture, Islamic studies, and emerging technologies. Given the limited presence of certain approaches in the existing literature, interdisciplinary research represents a potential direction for future investigation.</div> مسجد, بیبلومتریک, معماری اسلامی, VOSviewer. Mosque, Bibliometric, Islamic Architecture, VOSviewer. 0 0 http://jria.iust.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1527-2&slc_lang=fa&sid=1 Mohammad Amir Kakizadeh محمدامیر کاکی زاده m.amir.kakizadeh@pgu.ac.ir 1800319475328460010948 1800319475328460010948 Yes Faculty of Art and Architecture, Persian Gulf University, Bushehr, Iran. دانشکده‌ی هنر و معماری، دانشگاه خلیج فارس، بوشهر، ایران. Hozhabr Dabbagh هژبر دباغ hozhabr.dabbagh@pgu.ac.ir 1800319475328460010949 1800319475328460010949 No Faculty of Art and Architecture, Persian Gulf University, Bushehr, Iran دانشکده‌ی هنر و معماری، دانشگاه خلیج فارس، بوشهر، ایران. Neda Naseri ندا ناصری neda.naseri@ut.ac.ir 1800319475328460010950 1800319475328460010950 No PhD Student in Architecture, Faculty of Fine Arts, University of Tehran, Tehran, Iran دانشکده‌ی هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.