Journal of Researches in Islamic Architecture

fa تبیین تأثیر مؤلفه‌های کالبدی و حسی بر شکل‌گیری حس معنوی مکان در معماری اماکن مذهبی (نمونه موردمطالعه: حرم حضرت عبدالعظیم حسنی (ع)) Explaining the Impact of Physical and Sensory Components on the Formation of the Spiritual Sense of Place in Religious Architecture (Case Study: Shrine of Abdolazim al-Hasani [AS]) مطالعات موضوعی در معماری و شهرسازی اسلامی (مانند ايده های فضائی- هندسی، نمادها، آرايه ها، احجام و غیره) Subject- oriented researches in Islamic architecture and urbanism, eg. Spatial-geometrical ideas, symbols and ornaments پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">حس معنوی مکان به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های کیفی در ادراک فضاهای مذهبی، نقش مهمی در شکل‌گیری تجربه زیسته کاربران و نحوه تعامل آنان با این فضاها ایفا می‌کند. این مفهوم در ارتباطی نزدیک با مؤلفه‌هایی چون حس مکان، هویت و تجربه فضایی قرار دارد و می‌تواند کیفیت ادراک معنوی را در اماکن مذهبی ارتقا دهد. بااین‌حال، علی‌رغم اهمیت این موضوع، چگونگی تأثیرگذاری عوامل کالبدی و حسی بر شکل‌گیری حس معنوی مکان، به‌ویژه در فضاهای مذهبی ایرانی، کمتر به‌صورت نظام‌مند و تجربی مورد بررسی قرار گرفته است. ازاین‌رو، سؤال اصلی پژوهش حاضر این است که مؤلفه‌های کالبدی و حسی تا چه میزان بر شکل‌گیری حس معنوی مکان در حرم حضرت عبدالعظیم (ع) تأثیرگذار هستند و نقش سایر عوامل زمینه‌ای در این فرآیند چگونه تبیین می‌شود. هدف این پژوهش، تبیین و تحلیل میزان تأثیر عوامل کالبدی و حسی بر شکل‌گیری حس معنوی مکان در حرم حضرت عبدالعظیم (ع) و بررسی نقش عوامل اجتماعی-فردی و عملکردی به‌عنوان متغیرهای تأثیرگذار مکمل در این زمینه است. این پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، پیمایشی-اکتشافی است. داده‌های موردنیاز از طریق پرسشنامه مبتنی بر طیف پنج‌گزینه‌ای لیکرت گردآوری شده است. جامعه آماری شامل متخصصان حوزه معماری اسلامی و روان‌شناسی محیطی بوده که از میان آنان، 140 نفر به روش نمونه‌گیری هدفمند انتخاب شدند. به‌منظور تحلیل داده‌ها، از نرم‌افزارهای SPSS و SmartPLS استفاده شده و روابط میان متغیرها با بهره‌گیری از مدل‌یابی معادلات ساختاری و تحلیل مسیر مورد بررسی قرار گرفته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مؤلفه‌های کالبدی و حسی تأثیر مثبت و معناداری بر تقویت حس معنوی مکان دارند و به‌عنوان مهم‌ترین عوامل در شکل‌گیری این حس در فضای مورد مطالعه شناخته می‌شوند. همچنین، نتایج حاکی از آن است که عوامل اجتماعی-فردی و عملکردی نیز به‌عنوان متغیرهای مکمل، نقش تقویت‌کننده‌ای در این رابطه ایفا می‌کنند و می‌توانند شدت این تأثیرگذاری را افزایش دهند. در مجموع، می‌توان نتیجه گرفت که توجه هم‌زمان به ابعاد کالبدی، حسی و اجتماعی در طراحی و سامان‌دهی فضاهای مذهبی، نقش تعیین‌کننده‌ای در ارتقای کیفیت ادراک معنوی کاربران داشته و زمینه‌ساز تقویت حس تعلق، حضور ذهنی و تجربه معنوی عمیق‌تر در این فضاها خواهد بود.</div> <div style="text-align: justify;">The sense of spiritual place, as a qualitative dimension in the perception of religious environments, plays a crucial role in shaping users’ lived experiences and their interactions with such spaces. This concept is closely associated with constructs such as sense of place, identity, and spatial experience, and has the potential to enhance the quality of spiritual perception in religious settings. Despite its significance, however, the mechanisms through which physical and sensory factors contribute to the formation of the sense of spiritual place (particularly in Iranian religious environments) have not been systematically and empirically examined. Accordingly, the main research question of this study is to what extent physical and sensory components influence the formation of the sense of spiritual place in the shrine of Hazrat Abdolazim (PBUH), and how other contextual factors can be explained within this process. The aim of this study is to analyze and explain the impact of physical and sensory factors on the formation of the sense of spiritual place in the shrine of Hazrat Abdolazim (PBUH), while also examining the role of socio-individual and functional factors as complementary influencing variables. In terms of purpose, this research is applied, and in terms of methodology, it adopts a survey-based exploratory approach. The required data were collected using a questionnaire based on a five-point Likert scale. The statistical population consisted of experts in Islamic architecture and environmental psychology, from which 140 participants were selected through purposive sampling. Data analysis was conducted using SPSS and SmartPLS software, and the relationships among variables were examined through structural equation modeling (SEM) and path analysis. The findings indicate that physical and sensory components have a positive and significant effect on strengthening the sense of spiritual place and are identified as the most influential factors in shaping this perception within the studied environment. Furthermore, the results reveal that socio-individual and functional factors act as complementary variables, reinforcing this relationship and increasing the magnitude of these effects. Overall, it can be concluded that simultaneous attention to physical, sensory, and social dimensions in the design and organization of religious spaces plays a decisive role in enhancing the quality of users’ spiritual perception, while also fostering a stronger sense of belonging, presence, and deeper spiritual experience in such environments.</div> مؤلفه‌های حسی و کالبدی, حس معنوی, اماکن مذهبی, حرم حضرت عبدالعظیم (ع) Sensory and physical components, spiritual sense, religious sites, Shrine of Hazrat Abdol-Azim al-Hasani (PBUH) 0 0 http://jria.iust.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-2349-1&slc_lang=fa&sid=1 Ali Sadeghi habibabad علی صادقی حبیب آباد alisadeghi@yu.ac.ir 1800319475328460010560 1800319475328460010560 Yes Architectural Engineering Department, Faculty of Technical and Engineering, Yasouj University, Yasouj, Iran. گروه مهندسی معماری، عضو هیات علمی دانشکده فنی و مهندسی دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران.