Journal of Researches in Islamic Architecture

fa تبیین سطوح و شاخصه‌های فضای درون در نیایشگاه صخره‌ای قدمگاه آذرشهر Explaining the Levels and Characteristics of Inner Space in the Rock shrine Ghadamgah of Azarshahr مطالعات موضوعی در معماری و شهرسازی اسلامی (مانند ايده های فضائی- هندسی، نمادها، آرايه ها، احجام و غیره) Subject- oriented researches in Islamic architecture and urbanism, eg. Spatial-geometrical ideas, symbols and ornaments پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">مفهوم «درون» به‌عنوان کیفیتی بنیادین در معماری نیایشگاهی، نقشی تعیین‌کننده در شکل‌دهی تجربۀ حضور دارد. با این حال امروزه، این کیفیت اغلب به‌دلیل غلبۀ جنبه‌های صوری و عملکردی، تضعیف شده است و نیازمند بازتعریفی نظام‌مند و تحلیلی است. این پژوهش با هدف تدوین چارچوبی تحلیلی برای مفهوم فضای «درون»، چگونگی نمود آن در نیایشگاه صخره‌ای قدمگاه آذرشهر و همچنین مقایسه‌ای تحلیلی با معماری امروزی در گونه‌های مشابه، با به‌کارگیری روش تفسیری-کیفی و استراتژی مطالعه موردی در فضای مذکور انجام شد. بر این اساس، پژوهش در پی پاسخ به این پرسش است که نخست، مفهوم درون در حوزه معماری از منظر نظریه‌پردازان دارای چه مراتب، سطوح و شاخصه‌هایی است؛ و دوم، فضای درون در معماری نیایشگاه صخره‌ای قدمگاه آذرشهر چگونه تعریف می‌شود. داده‌ها از طریق مشاهدات میدانی نظام‌مند، مستندنگاری فیزیکی، مطالعات کتابخانه‌ای گردآوری و با رویکرد تلفیق تفسیری و با اعتبارسنجی راهبرد مثلث‌سازی تحلیل شدند. یافته‌ها نشان می‌دهند که فضای «درون» پدیده‌ای رابطه‌ای و ایجادی است که در فرآیند تعامل میان انسان و فضا در یک فرآیند سلسله‌مراتبی سه‌سطحی شکل می‌گیرد: (۱) در سطح ساختاری، راهبردهایی چون محصورسازی، تأکید بر جرم و نورپردازی نمادین، یک زمینه فیزیکی معنادار ایجاد می‌کنند؛ (۲) این زمینه، الگوهای سطح کارکردی، شامل هدایت حرکتی و تمرکز بر مرکز، را ممکن می‌سازد؛ (۳) تعامل کاربر با این دو لایه، به تجربیات غنی سطح معنایی، مانند حس غوطه‌وری و اتصال معنوی، منجر می‌شود. دستاورد اصلی پژوهش، ارائه مدل سه‌سطحی تحلیلی فضای درون است. کاربست این مدل به‌عنوان معیاری برای نقد، نشان می‌دهد که تضعیف کیفیت فضای درون در بسیاری از فضاهای امروزی در گونه‌های نیایشگاهی، عمدتاً نتیجه توجه نامتوازن و غالب شدن افراطیِ سطح ساختاری (شکوه بصری و مقیاس) بر هزینه غفلت از سطوح کنشی و ادراکی (خلوت، سکون و تعلق‌پذیری) است. از منظر عملی، این چارچوب راهنمایی برای طراحی فراهم می‌آورد که بر لزوم ایجاد توازن سیستمی میان فرم، عملکرد و تجربه تأکید دارد. </div> <div style="text-align: justify;">The concept of "inner space" (Daroon) as a fundamental quality in architecture of worship place plays a decisive role in shaping the experience of presence. However, today, this quality is often weakened due to the dominance of formal and functional aspects, necessitating a systematic and analytical redefinition. This research aimed to formulate an analytical framework for the concept of "inner space," examine its manifestation in the rock shrine Ghadamgah in Azarshahr, and conduct an analytical comparison with contemporary architecture of similar typologies. Employing a qualitative-interpretive method and a case study strategy at the mentioned site, the study sought to answer two primary questions: first, what are the orders, levels, and characteristics of the concept of inner space in architecture from the perspective of theorists; and second, how is the inner space defined in the architecture of the rock shrine Ghadamgah of Azarshahr. Data were collected through systematic field observations, physical documentation, and library studies, and were analyzed using an interpretive synthesis approach, with validity ensured through a triangulation strategy. The findings reveal that "inner space" is a relational and generative phenomenon formed through the interaction between the human and the space in a three-level hierarchical process: (1) At the structural level, strategies such as enclosure, emphasis on mass, and symbolic lighting create a meaningful physical context. (2) This context enables patterns at the functional level, including movement guidance and focus on a center. (3) The user's interaction with these two layers leads to rich experiences at the semantic level, such as a sense of immersion and spiritual connection. The main achievement of the research is presenting a three-level analytical model of inner space. Applying this model as a critique criterion shows that the weakening of inner space quality in many contemporary of worship place typologies is primarily the result of an unbalanced attention and the excessive dominance of the structural level (visual grandeur and scale) at the cost of neglecting the actional and perceptual levels (privacy, stillness, and sense of belonging). From a practical perspective, this framework provides a design guide that emphasizes the necessity of creating a systemic balance between form, function, and experience.</div> فضای درون, معماری نیایشگاهی, تحلیل کیفی, قدمگاه آذرشهر. Inner Space, Architecture of worship place, Qualitative Analysis, Ghadamgah of Azarshahr. 0 0 http://jria.iust.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1941-3&slc_lang=fa&sid=1 zeinab hayati زینب حیاتی z.hayati@tabriziau.ac.ir 1800319475328460010526 1800319475328460010526 Yes Faculty of Architecture and Urbanism, Tabriz Islamic Art University, Tabriz, Iran. گروه معماری، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران. soulmaz aghaei سولماز آقایی s.aghaei@tabriziau.ac.ir 1800319475328460010527 1800319475328460010527 No Faculty of Architecture and Urbanism, Tabriz Islamic Art University, Tabriz, Iran. گروه معماری، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران.